Góp ý dự thảo văn kiện đại hội XIV của Đảng: Giữ chân nhân tài và thu hút tri thức để Việt Nam “vươn mình” trong kỷ nguyên mới

Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhấn mạnh xây dựng đội ngũ trí thức, chuyên gia có năng lực đẳng cấp quốc tế. Chiến lược phát triển KH-CN quốc gia đến năm 2030 tiếp tục khẳng định cần có cơ chế phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài, bảo đảm đất nước chủ động thích ứng với xu thế phát triển của thời đại.

Ngày 8/8/2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 221 quy định việc miễn thị thực có thời hạn cho người nước ngoài thuộc diện đặc biệt cần ưu đãi nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Theo đó, có 6 trường hợp đặc biệt được miễn thị thực. Trong đó đáng chú ý nhất là các học giả, chuyên gia, nhà khoa học, giáo sư các trường đại học, viện nghiên cứu, tổng công trình sư và nhân lực công nghiệp công nghệ số chất lượng cao cũng thuộc diện được miễn thị thực. Điều kiện là nhà khoa học - kỹ thuật phải đạt giải thưởng quốc tế uy tín hoặc được công nhận. Nhà đầu tư và lãnh đạo tập đoàn, doanh nghiệp lớn trên thế giới cũng được miễn thị thực nếu thuộc danh sách 100 doanh nghiệp có giá trị vốn hóa lớn nhất toàn cầu do các tổ chức quốc tế uy tín công bố hàng năm…

Bên cạnh đó, những người đang hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thể thao và du lịch có ảnh hưởng tích cực với công chúng được miễn thị thực. Riêng cầu thủ bóng đá phải thuộc danh sách 100 cầu thủ xuất sắc nhất thế giới do các tổ chức quốc tế uy tín công bố hàng năm và được câu lạc bộ bóng đá chuyên nghiệp trong nước mời thi đấu hoặc giao lưu.

Trước đó, ngày 19/7/2025 tại Diễn đàn Trí thức trẻ Việt Nam toàn cầu lần thứ VI năm 2025, tổ chức tại Thủ đô Hà Nội, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng đã có buổi gặp gỡ với hơn 70 đại biểu là trí thức trẻ Việt Nam từ 20 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Tại Diễn đàn này, lãnh đạo Đảng, Nhà nước ta đã khẳng định sự coi trọng, quan tâm sâu sắc và sẵn sàng tạo điều kiện thuận lợi cho cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, trong đó có lực lượng chuyên gia, trí thức thanh niên người Việt Nam ở nước ngoài đóng góp cho sự phát triển của đất nước.

Từ lâu, tri thức là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sức mạnh của một dân tộc, một đất nước. “Đất lành chim đậu” chính là một quy luật của tất cả các “dòng chảy chất xám” từ nơi này đến nới khác để lao động cống hiến và thụ hưởng xứng đáng thành quả lao đông của mình.

Nhìn lại lịch sử thế giới, từ thế kỷ XVIII một làn sóng các nhà khoa học di cư từ châu Âu sang châu Mỹ để làm việc và tìm kiếm một cuộc sống tốt hơn. Còn những năm 1930 của nửa đầu thế kỷ XX lại xuất hiện thêm một dòng chảy các nhân tài từ nước Đức ồ ạt di cư sang các nước Anh và Mỹ, vì khi ấy ở Đức nhân tài, trí thức ít được trọng dụng, đặc biệt là đối với các nhà khoa học gốc người Do thái. Họ có nhiều người rất tài giỏi, nhưng bị phân biệt chủng tộc.

Vào năm 1950 người phát ngôn của Chính phủ Hoàng gia Anh đã nhắc đến cụm từ “Brain Drain” – Nghĩa là sự “chảy máu chất xám” diễn ra ở Vương Quốc Anh. Lúc bấy giờ nhiều nhà khoa học người Anh cũng bắt đầu tìm đường qua Mỹ vì điều kiện làm việc và thu nhập ở Mỹ tốt hơn ở nước Anh.

Ở Đông Âu, Sau khi gia nhập EU năm 1991, hơn một triệu công dân người Ba Lan trẻ dưới 35 tuổi, có trình độ, kiến thức đã ồ ạt di cư sang các nước như Anh và các quốc gia giàu có khác ở Tây Âu.

Trong nửa đầu thế kỷ 21, với tiến trình hội nhập và toàn cầu hóa ngày càng diễn ra mạnh mẽ, tất yếu nơi nào có lương cao, chế độ chính trị ổn định, môi trường làm việc thân thiện, điều kiện thăng tiến công bằng... thì “chất xám” sẽ hội tụ.

Đối với quốc gia đang nằm trong nhóm thu nhập trung bình thấp như hiện nay thì việc “chảy máu chất xám” là vô cùng tai hại. Nhà nước thì mất tiền của, công sức để đào tạo ra một nhân tài, sau khi họ đủ lông đủ cánh lại bị một doanh nghiệp tư nhân nào đó ở trong nước hay một quốc gia giàu có mời chào, lôi kéo về làm việc với họ. Điều phi lý là trong khi “nạn chảy máu chất xám” còn tồn tại dai dẵng thì chúng ta lại phải đi thuê chất xám từ nước ngoài về làm việc theo điều kiện lương và phụ cấp do họ đặt ra.

Theo thống kê của các nhà nghiên cứu kinh tế trên thế giới thì ở các nước châu Phi trước đây từng chi bình quân hơn 5 tỷ đô la Mỹ hằng năm để thuê khoảng 150 ngàn chuyên gia nước ngoài đến làm việc. Trong khi đó ở châu Phi, tỷ lệ chất xám rời bỏ tổ quốc ra đi thuộc vào hàng cao nhất thế giới. Còn ở các nước Mỹ La tinh, Jamaica và Haiti hiện mức sống người dân vẫn rất nghèo khổ, nhưng theo thống kê thì ở đó có đến 80% các nhà khoa học, chuyên gia giỏi đã ra đi định cư ở các quốc gia giàu có và phát triển khác …

Trong thế kỷ XX và 25 năm đầu của thế kỷ 21 và mới gần đây nước Mỹ đã đưa chính sách thu hút nhân tài và người giàu thông qua cải cách thuế khóa, giảm các quy định rườm rà, không cần thiết và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho người tài, nhà khoa học, người giàu.... Cụ thể, chinh phủ Mỹ đã thực hiện cắt giảm thuế, đặc biệt là thuế doanh nghiệp, để khuyến khích đầu tư và tạo việc làm, nỗ lực giảm bớt các quy định, thủ tục hành chính, tạo điều kiện cho tất cả các doanh nghiệp phát triển.

Có thể nhìn nhận trong khoảng 3 thế kỷ liên tiếp (19-20-21), người Mỹ đã rất thành công trong việc tạo dòng chảy chất xám hướng vào nước họ. Sau 2 cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất và thứ hai, những nhà khoa học Đức như Wernher von Braun hay Einstein đã được chính phủ Hoa Kỳ mời chào với nhiều ưu đãi đặc biệt. Đó là chìa khóa dẫn đến thành công của các chương trình vũ khí hạt nhân hay chương trình sản xuất tên lửa hành trình sau này ở Mỹ. Rất nhiều nhà khoa học nước ngoài cũng đã giành được giải thưởng Nobel tại Mỹ trong thế kỷ 20 và 25 năm đầu của thế kỷ 21 là một minh chứng hùng hồn nhất…

Ấn Độ và Trung Quốc là hai quốc gia đông dân nhất hành tinh nhưng đã rất thành công trong việc “xuất nhập khẩu tri thức” để làm giàu cho đất nước. Họ thường tài trợ cho những học sinh xuất sắc đi du học ở các nước công nghiệp phát triển như Mỹ, Nhật, Đức, Anh, Pháp, Ý …, sau khi du học sinh ra trường chính phủ của họ chủ trương cho sinh viên tiếp tục ở lại nước bạn để học thêm những ngành nghề khoa học chuyên sâu. Một thời gian sau các du học sinh nầy đã có kinh nghiệm và tiền tài, các nước nói trên lại đưa ra các chính sách hấp dẫn để mời gọi con em của họ mang “chất xám” quay trở về phục vụ quê hương, đất nước. Để bảo đảm cho chính sách nói trên hấp dẫn và có sức mạnh thực sự, Chính phủ Trung Quốc hiện nay vẫn dành cho các chuyên gia cao cấp là Hoa kiều được hưởng các chế độ thu nhập lương khủng, con cái thì được học trong những trường lớp tốt nhất để kiều bào có cảm giác không thấy sự khác biệt lớn giữa làm việc ở nước ngoài hay tại quê nhà.

Trong những năm chiến tranh vệ quốc, Chủ tịch Hồ Chí Minh trong một chuyến công tác sang Pháp đã mang về một đội ngũ tri thức người Việt trẻ. Sau này, họ trở thành những cán bộ cốt cán và đã đặt nền móng khoa học cho nước nhà. Trong thế kỷ 20, hàng chục ngàn trí thức trẻ Việt Nam được đào tạo ở các nước Đông Âu và Liên Xô đã quay về tham gia xây dựng đất nước sau chiến tranh. Từ những trường hợp dẫn chứng nêu trên, tôi kiến nghị Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng cụ thể hóa một số nội dung sau:

- Giữ nhân tài và thu hút tri thức bằng biện pháp kinh tế là cách đơn giản và hiệu quả nhất của mọi thời đại, đặc biệt là trong thời đại kinh tế mở và hội nhập như hiện nay ở nước ta. Trong Văn kiện Đại hội Đảng cần khẳng định và định hướng rõ vấn đề nói trên.

- Có cơ chế đột phá về thể chế, chính sách đãi ngộ để thu hút, giữ chân nhân tài, đặc biệt là trí thức trẻ.

- Đề cao việc phát huy trí tuệ người Việt Nam ở nước ngoài như một phần của sức mạnh tổng hợp quốc gia.

Năm 2025, trong xu thế toàn cầu hóa mạnh mẽ, và chính sách đổi mới và mở cửa, xây dựng Chính phủ kiến tạo, nước ta đã và đang đẩy mạnh việc “nhập khẩủ chất xám” bằng các quyết sách mạnh mẽ như đã nêu ở phần đầu bài viết. Có thể thấy chính sách “Trong dụng nhân tài” của ta hiện nay cần tập trung vào việc thu hút, giữ chân và phát huy tài năng, chất xám trong nước, đồng thời khuyến khích chuyên gia, trí thức Việt kiều và người nước ngoài đóng góp cho đất nước. Nước ta cũng đang thực hiện nhiều giải pháp để giảm thiểu tình trạng "chảy máu chất xám" và tận dụng nguồn lực chất xám từ bên ngoài.

* Nguyên Giảng viên Khoa Nhà nước Pháp luật Trường Chính trị tỉnh, Cựu cán bộ Sở Văn hóa và Thể thao Bình Định

Nguyễn Tấn Tuấn*