Nhiều cơ chế mới trong Dự thảo Nghị quyết về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo

Một trong những nội dung gây chú ý của Dự thảo là đề xuất sử dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc thực hiện từ năm học 2026-2027, thay cho nhiều bộ sách như hiện hành. Chính phủ cho rằng việc tồn tại nhiều bộ sách gây tốn kém, thiếu đồng bộ và tạo áp lực cho xã hội trong quá trình lựa chọn.

Cơ quan thẩm tra nhìn nhận đây là giải pháp nhằm đảm bảo tính ổn định, thống nhất, nhưng cũng đặt câu hỏi liệu quy định này có phù hợp với chủ trương xã hội hóa, đa dạng hóa sách giáo khoa trong Nghị quyết 88/2014/QH13 và Luật Giáo dục hay không.

Dự thảo cũng đưa ra loạt chính sách hỗ trợ người học, gồm: miễn phí sách giáo khoa từ năm 2030, đối với các địa phương có điều kiện thì sẽ thực hiện miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2026-2027; miễn học phí môn Giáo dục quốc phòng - an ninh ở bậc đại học, và hỗ trợ kinh phí sinh hoạt cho nghiên cứu sinh thuộc chương trình đào tạo tiến sĩ trọng điểm. Cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ cách triển khai, tránh hiểu sai thành ưu tiên cho địa phương có điều kiện; đồng thời, phải xác định mối liên hệ với các chương trình hiện hành như Đề án 89/QĐ-TTg để tránh chồng chéo, lãng phí nguồn lực.

Dự thảo Nghị quyết trao quyền cho Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo trong tuyển dụng, điều động, thuyên chuyển và biệt phái giáo viên. Chính phủ cho rằng việc phân cấp này đảm bảo thống nhất quản lý nhân lực, khắc phục tình trạng phân mảnh và điều tiết nguồn giáo viên linh hoạt theo nhu cầu thực tiễn. Kết quả lấy ý kiến cho thấy 17/17 tỉnh, thành phố gửi văn bản đều đồng thuận.

Ủy ban Văn hóa và Xã hội đánh giá đây là bước đi thể hiện tinh thần phân cấp mạnh mẽ, giúp giải quyết tình trạng thừa - thiếu giáo viên kéo dài. Tuy nhiên, Ủy ban lưu ý quy định hiện chưa chặt chẽ về phạm vi điều động, dễ gây hiểu nhầm sang thẩm quyền liên tỉnh. Do vậy, cần quy định rõ chỉ điều động “giữa các đơn vị hành chính cấp xã trong cùng một tỉnh”, đồng thời, bổ sung cơ chế giám sát, kiểm tra và báo cáo định kỳ.

Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, Dự thảo dành một chương quan trọng cho khung pháp lý về chuyển đổi số, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Các giải pháp gồm huy động nguồn lực xã hội, hợp tác công - tư, xây dựng hạ tầng số và cơ sở dữ liệu quốc gia về giáo dục. Cơ quan thẩm tra đề nghị bổ sung nội dung nâng cao năng lực số cho giáo viên, vì thiếu năng lực thực thi sẽ hạn chế hiệu quả của hệ thống.

Dự thảo cũng mở rộng quyền tự chủ của cơ sở giáo dục trong tổ chức hội thảo quốc tế, thu hút chuyên gia nước ngoài và thậm chí khuyến khích thành lập phân hiệu cơ sở giáo dục Việt Nam ở nước ngoài. Cơ quan thẩm tra nhất trí nhưng cảnh báo cần bảo đảm an ninh giáo dục quốc gia, tránh việc lợi dụng hội thảo quốc tế để đưa nội dung không phù hợp vào Việt Nam. Một số ý kiến đề nghị thực hiện theo hướng đăng ký - thông báo thay vì bỏ hoàn toàn thủ tục xin phép.

Dự thảo Nghị quyết xác định yêu cầu bảo đảm chi cho giáo dục tối thiểu 20% tổng chi ngân sách, đồng thời cho phép địa phương áp dụng các cơ chế ưu đãi vượt trội về thuế, tín dụng và quỹ đất để phát triển giáo dục. Cơ quan thẩm tra đồng tình, song nhấn mạnh các ưu đãi về đất đai phải được kiểm soát chặt chẽ, minh bạch, tránh lợi dụng chính sách để “xé nhỏ” quy hoạch hoặc hợp thức hóa chuyển mục đích sử dụng đất. Ủy ban cũng đề nghị làm rõ thủ tục rút gọn, tránh nguy cơ thất thoát tài sản công nếu quy trình không chặt chẽ.

Theo nhận định của Ủy ban Văn hóa và Xã hội, Dự thảo Nghị quyết thể hiện tinh thần đổi mới mạnh mẽ, nhất là ở các nhóm chính sách về phân cấp, quyền tự chủ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh rằng mọi cơ chế đặc thù phải đáp ứng yêu cầu: không tạo xung đột với các luật đang sửa đổi; không tạo khoảng trống pháp lý; không phát sinh rủi ro trong quản lý nhân sự, tài chính và đất đai.

Nếu các nội dung còn vướng mắc tiếp tục được làm rõ, Nghị quyết sẽ trở thành nền tảng quan trọng để kiến tạo môi trường giáo dục minh bạch, hiện đại, phù hợp với mục tiêu “đột phá thể chế để phát triển giáo dục” theo Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Minh Hoàng