Khi pháp luật trở thành “chiếc phao” bảo vệ dòng vốn

Tại Hội thảo “Let’s Talk About Vietnam: Arbitration Reform, VIFC & Construction Law 2025” (Cùng Thảo luận về Việt Nam: Cải cách hoạt động giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam và Luật Xây dựng 2025) diễn ra ngày 27/8 tại Singapore trong khuôn khổ Singapore Convention Week 2026, các chuyên gia pháp lý Việt Nam và quốc tế không chỉ bàn về cải cách trọng tài hay những điểm mới của Luật Xây dựng 2025, mà đặt ra một vấn đề có ý nghĩa trực tiếp với dòng vốn: làm thế nào để doanh nghiệp và nhà đầu tư có một cơ chế đủ tin cậy để bảo vệ quyền lợi khi tranh chấp phát sinh?

Giải quyết tranh chấp cũng là bảo vệ dòng tiền

Khi một dự án đầu tư phát sinh tranh chấp, vấn đề không dừng ở chi phí pháp lý. Tiến độ dự án có thể bị đình trệ, dòng tiền bị “kẹt”, chi phí vốn tăng lên và khả năng thu hồi khoản đầu tư bị ảnh hưởng. Với các dự án lớn, đặc biệt là xây dựng hạ tầng, một tranh chấp kéo dài có thể tạo ra chi phí cơ hội rất lớn.

Đây là lý do chất lượng của hệ thống giải quyết tranh chấp ngày càng trở thành một yếu tố trong quyết định đầu tư. Theo ông Vũ Ánh Dương, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký VIAC, cùng với sự phát triển của hoạt động đầu tư, kinh doanh, các vụ tranh chấp tại Việt Nam không chỉ gia tăng về số lượng mà còn đa dạng hơn về lĩnh vực, phức tạp hơn về quan hệ pháp lý và có giá trị lớn hơn. Điều này đặt ra yêu cầu các tổ chức trọng tài phải nâng cao chất lượng và khả năng đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp.

Theo các chuyên gia tại hội thảo, Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn mới khi đồng thời hoàn thiện pháp luật về trọng tài, phát triển các tổ chức trọng tài và hình thành Trung tâm tài chính quốc tế. Những thay đổi này có thể tạo ra các cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp hơn với những giao dịch có giá trị lớn và các quan hệ đầu tư xuyên biên giới.

Ở góc độ kinh tế, điều đáng chú ý là một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả có thể làm giảm phần “chi phí rủi ro” mà nhà đầu tư phải tính vào một quyết định bỏ vốn. Khi khả năng xử lý tranh chấp được dự báo rõ hơn, doanh nghiệp có thêm cơ sở để lượng hóa rủi ro hợp đồng, thay vì phải cộng thêm một khoản “phí bất định” vào chi phí đầu tư.

Theo TS. Đặng Xuân Hợp, thực tiễn trọng tài Việt Nam đang xuất hiện những tín hiệu tích cực khi số vụ việc có giá trị lớn ngày càng nhiều, các bên tranh chấp chuyên nghiệp hơn và các tổ chức trọng tài tiếp tục hoàn thiện quy tắc, phương thức quản lý vụ việc.

Như vậy, cải cách trọng tài không đơn thuần là câu chuyện của ngành luật. Đằng sau mỗi quy trình tố tụng nhanh hơn, minh bạch hơn là khả năng giảm thời gian vốn bị mắc kẹt, giảm chi phí tranh chấp và tăng mức độ an toàn cho dòng tiền đầu tư.

Luật mới và bài toán “giá” của rủi ro hợp đồng

Xây dựng là lĩnh vực thể hiện rõ nhất mối quan hệ giữa pháp luật và dòng tiền. Một dự án có thể huy động hàng nghìn tỷ đồng, kéo dài nhiều năm và liên quan đến chủ đầu tư, nhà thầu, tư vấn, ngân hàng cùng nhiều nhà cung cấp. Chỉ một thay đổi về tiến độ, chi phí hoặc nghĩa vụ hợp đồng cũng có thể tạo ra tác động dây chuyền lên dòng tiền của toàn dự án.

Luật Xây dựng 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đang tạo ra những thay đổi đáng chú ý đối với quan hệ hợp đồng và giải quyết tranh chấp xây dựng. Luật sư Đỗ Khôi Nguyên cho biết luật mới có xu hướng giảm cơ chế phê duyệt trước, tăng cường giám sát sau; đồng thời đặt ra những vấn đề đáng chú ý về việc áp dụng Bộ luật Dân sự, thỏa thuận về mức thiệt hại định trước và cơ chế giải quyết tranh chấp.

Đáng chú ý, quy định về bồi thường thiệt hại được thỏa thuận trước (liquidated damages) có ý nghĩa trực tiếp đối với việc phân bổ rủi ro tài chính giữa các bên. Khi hợp đồng có thể xác định trước một mức thiệt hại trong những trường hợp nhất định, doanh nghiệp có thêm cơ sở để tính toán chi phí và rủi ro ngay từ thời điểm ký kết.

Tuy nhiên, PGS.TS. Trần Việt Dũng lưu ý rằng vẫn cần tiếp tục làm rõ mối quan hệ giữa thiệt hại thực tế và mức bồi thường do các bên thỏa thuận trước để quy định được hiểu và áp dụng thống nhất trong thực tiễn.

Đây chính là điểm mà pháp luật tác động trực tiếp đến tài chính doanh nghiệp: một quy định chưa rõ có thể biến rủi ro pháp lý thành rủi ro tài chính khó định lượng.

Một cơ chế khác được giới chuyên gia đánh giá có tiềm năng giảm tranh chấp là Ban xử lý tranh chấp (Dispute Board). Theo ông Nguyễn Nam Trung, Luật Xây dựng 2025 và Nghị định 210/2026/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho việc áp dụng cơ chế này, đặc biệt đối với các dự án xây dựng quy mô lớn và có yếu tố quốc tế. Tuy nhiên, để cơ chế hoạt động rộng rãi vẫn cần đào tạo đội ngũ chuyên gia, hoàn thiện hướng dẫn và triển khai các dự án thí điểm.

Nếu trọng tài thường được nhìn nhận như “phương án xử lý” khi tranh chấp đã xảy ra, thì Ban xử lý tranh chấp có thể được xem như một công cụ quản trị rủi ro từ sớm. Giá trị kinh tế của cơ chế này nằm ở khả năng phát hiện và xử lý bất đồng trước khi chúng biến thành những vụ kiện kéo dài, gây đình trệ dự án và làm tăng chi phí vốn.

Với việc Việt Nam đẩy mạnh đầu tư hạ tầng, thu hút vốn quốc tế và xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế, yêu cầu đối với hệ thống pháp lý vì thế cũng thay đổi. Không chỉ cần quy định “đúng”, thị trường cần những quy định có thể dự đoán, áp dụng thống nhất và đủ sức bảo vệ quyền lợi của các bên.

Nhìn từ góc độ dòng vốn, đây cũng là một dạng hạ tầng đầu tư. Đường sá, cảng biển, điện, dữ liệu giúp dòng hàng hóa và vốn vận động; còn một hệ thống pháp luật và giải quyết tranh chấp đáng tin cậy giúp dòng vốn có điểm tựa khi rủi ro xuất hiện.

Hội thảo tại Singapore cho thấy Việt Nam đang chủ động đưa những thay đổi này ra trao đổi với cộng đồng pháp lý quốc tế, đồng thời tiếp nhận kinh nghiệm quốc tế trong quá trình hoàn thiện pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp.

Trong cuộc cạnh tranh thu hút vốn quốc tế, đó có thể là một lợi thế không nằm trên bảng cân đối kế toán, nhưng lại tác động trực tiếp đến quyết định bỏ vốn, giữ vốn và tiếp tục rót vốn của nhà đầu tư.

Thanh Thanh