Khi công nghệ kể chuyện lịch sử: Đưa di sản đến gần thế hệ trẻ
Từ những không gian bảo tàng số đến trải nghiệm thực tế ảo tái hiện các dấu mốc lịch sử, công nghệ đang mở ra những cách tiếp cận mới với di sản và ký ức dân tộc. Chương trình “Trở về thời khắc thiêng liêng” tại Đà Nẵng dịp Quốc khánh 2/9 là một ví dụ đáng chú ý, khi công chúng có cơ hội “xuyên không” về Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945 bằng công nghệ thực tế ảo.
Khi lịch sử không chỉ nằm trong sách
Từ ngày 2-4/9/2026, tại Công viên APEC, thành phố Đà Nẵng, người dân và du khách có thể tham gia chương trình “Trở về thời khắc thiêng liêng”. Thông qua công nghệ thực tế ảo (VR), người trải nghiệm được đưa trở lại không gian Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, chứng kiến khoảnh khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập. Chương trình mở cửa miễn phí từ 8h đến 19h trong 3 ngày.
Đây không phải lần đầu chương trình được tổ chức. Trước Đà Nẵng, “Trở về thời khắc thiêng liêng” đã đến với công chúng tại Hà Nội, Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên, Dinh Độc Lập và thu hút đông đảo người dân, du khách tham gia. Riêng tại Dinh Độc Lập trong 3 ngày (từ ngày 19-21/8), chương trình thu hút hơn 8.000 lượt khách; tại Khu di tích Kim Liên, hơn 3.000 người đã tham gia trải nghiệm trong tháng 5.
Điểm đáng chú ý của mô hình này không chỉ nằm ở việc sử dụng một công nghệ mới. Quan trọng hơn, công nghệ đang thay đổi cách công chúng tiếp cận một sự kiện vốn được biết đến chủ yếu thông qua sách giáo khoa, tư liệu lịch sử, hình ảnh và những địa điểm lưu niệm.
Thay vì đứng trước một hiện vật hay xem một bức ảnh về Quảng trường Ba Đình, người trải nghiệm được đặt vào một không gian mô phỏng, quan sát sự kiện từ góc nhìn của một người đang có mặt tại đó. Lịch sử từ một câu chuyện được kể lại trở thành một trải nghiệm trực quan.
Công nghệ và bài toán kết nối thế hệ trẻ với di sản
Một trong những thách thức của hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản là làm thế nào để những câu chuyện của quá khứ tiếp tục có ý nghĩa đối với thế hệ sinh ra trong thời đại số.
Với người trẻ, việc tiếp nhận thông tin ngày càng gắn với hình ảnh, video, tương tác và những trải nghiệm đa phương tiện. Điều đó không có nghĩa các phương thức truyền thống trở nên kém giá trị, nhưng đặt ra yêu cầu phải tìm thêm những cách kể chuyện phù hợp với thói quen tiếp nhận mới.
Thực tế tại các chương trình “Trở về thời khắc thiêng liêng” cho thấy, trải nghiệm VR thu hút cả người dân, du khách và nhiều bạn trẻ. Chương trình ghi nhận nhiều bạn trẻ sau khi trải nghiệm cho biết họ cảm nhận rõ hơn giá trị của hòa bình và những hy sinh của các thế hệ đi trước.
Ở góc độ này, VR có thể đóng vai trò như một “cây cầu” giữa quá khứ và hiện tại. Công nghệ không thay thế lịch sử, mà tạo ra một lớp trải nghiệm mới để người xem có thể tiếp cận lịch sử bằng nhiều giác quan và góc nhìn hơn.
Từ trải nghiệm VR đến bảo tàng và di sản số
Sự xuất hiện của các chương trình thực tế ảo cũng gợi mở một xu hướng rộng hơn: số hóa di sản đang dần trở thành một phương thức quan trọng để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.
Với những di tích, hiện vật hoặc không gian lịch sử có nguy cơ bị xuống cấp theo thời gian, dữ liệu số có thể giúp lưu giữ hình ảnh, cấu trúc và thông tin về di sản. Khi được kết hợp với công nghệ thực tế ảo hoặc thực tế tăng cường, những dữ liệu đó có thể được chuyển thành các trải nghiệm tương tác dành cho công chúng.
Đây cũng là cách mở rộng khả năng tiếp cận di sản. Một người ở xa vẫn có thể tìm hiểu một địa điểm lịch sử thông qua không gian số; học sinh có thể quan sát những địa điểm khó tổ chức tham quan thực tế; bảo tàng có thêm công cụ kể chuyện bên cạnh hiện vật trưng bày.
Như vậy, công nghệ không chỉ tạo ra một sản phẩm giải trí mới mà còn có thể trở thành một phần của hoạt động giáo dục, bảo tồn và truyền thông văn hóa.
Nhưng công nghệ không thể thay thế giá trị nguyên bản
Dù mở ra nhiều cơ hội, việc ứng dụng công nghệ vào lịch sử và di sản cũng đặt ra một yêu cầu quan trọng: công nghệ phải phục vụ nội dung, chứ không được lấn át nội dung.
Một trải nghiệm VR có thể rất ấn tượng về hình ảnh và âm thanh, nhưng giá trị văn hóa của nó phụ thuộc trước hết vào tính chính xác của tư liệu, cách tái hiện bối cảnh và câu chuyện được truyền tải.
Nếu quá chú trọng vào yếu tố “xuyên không”, “trải nghiệm” hay hiệu ứng thị giác mà thiếu nền tảng tư liệu, người xem có thể nhớ đến công nghệ nhiều hơn là nhớ đến ý nghĩa lịch sử của sự kiện.
Vì vậy, quá trình số hóa di sản cần sự kết hợp giữa công nghệ và các chuyên gia lịch sử, văn hóa, bảo tàng, lưu trữ. Mỗi hình ảnh, không gian và chi tiết được tái hiện đều cần có cơ sở tư liệu rõ ràng, đồng thời phải được đặt trong đúng bối cảnh lịch sử.
Kể chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ của thời đại mới
Việc đưa “Trở về thời khắc thiêng liêng” tới Đà Nẵng đúng dịp Quốc khánh 2/9 cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý: những giá trị lịch sử không nhất thiết phải được truyền tải bằng một phương thức duy nhất.
Một sự kiện đã diễn ra cách đây 81 năm có thể được kể lại bằng sách, phim tài liệu, triển lãm, hiện vật, sân khấu và nay là không gian thực tế ảo. Mỗi phương thức mang đến một cách tiếp cận khác nhau, giúp ký ức lịch sử tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Đặc biệt, khi công chúng trẻ ngày càng quen với các không gian số, việc sử dụng công nghệ để kể chuyện lịch sử có thể góp phần tạo ra sự tò mò ban đầu, từ đó dẫn người xem đến những câu chuyện sâu hơn về con người, sự kiện và giá trị của di sản.
Từ một chiếc kính VR, người xem có thể “trở về” một khoảnh khắc của năm 1945. Nhưng giá trị lớn hơn của công nghệ có lẽ không nằm ở việc đưa con người quay ngược thời gian, mà ở khả năng kéo những câu chuyện của quá khứ đến gần hơn với con người của hiện tại.
Trong tương lai, khi công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường và trí tuệ nhân tạo tiếp tục phát triển, không gian số có thể trở thành một phần ngày càng quan trọng của hệ sinh thái văn hóa. Bài toán đặt ra không phải là lựa chọn giữa truyền thống và công nghệ, mà là tìm cách để công nghệ trở thành công cụ giúp những giá trị truyền thống được bảo tồn, giải thích và tiếp tục sống trong đời sống của các thế hệ mới.