Thực trạng xuất khẩu gạo vào Philippines và bài toán cần tháo gỡ

Philippines vẫn cần gạo Việt Nam và những vướng mắc cần được tháo gỡ

Theo Cục Xuất nhập khẩu, từ ngày 19-21/8/2026, Đoàn công tác liên ngành do Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Ngoại giao, Đại sứ quán Việt Nam tại Philippines và Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), đã làm việc với các cơ quan chức năng Philippines để trao đổi về thương mại gạo giữa hai nước.

Tại các cuộc làm việc với Bộ Nông nghiệp Philippines (DA), Bộ Công Thương Philippines (DTI) và Ủy ban Thuế quan Philippines (TC), hai bên khẳng định vai trò quan trọng của thương mại gạo trong quan hệ Đối tác Chiến lược Tăng cường Việt Nam - Philippines.

Phía Philippines đánh giá Việt Nam là nguồn cung gạo ổn định, tin cậy, góp phần bảo đảm an ninh lương thực và bình ổn thị trường trong nước. Dù đang thực hiện chính sách đa dạng hóa nguồn cung, Philippines vẫn xác nhận gạo Việt Nam giữ vai trò quan trọng và được các nhà nhập khẩu, người tiêu dùng đánh giá cao nhờ chất lượng ổn định, phù hợp thị hiếu.

Hai bên thống nhất tiếp tục thực hiện Bản ghi nhớ về hợp tác thương mại gạo, duy trì chuỗi cung ứng ổn định và hài hòa lợi ích giữa người sản xuất, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Tuy nhiên, thực tế thương mại gạo giữa hai nước đang phát sinh không ít vấn đề.

Một trong những vấn đề được Việt Nam nêu tại các cuộc làm việc là tình trạng chậm cấp Giấy phép thông quan nhập khẩu an toàn và kiểm dịch thực vật (SPS-IC), khiến một số hợp đồng đã ký gặp khó khăn trong quá trình thực hiện.

Hai bên thống nhất tăng cường phối hợp ở cấp kỹ thuật, giao VFA và Hiệp hội các nhà kinh doanh gạo Philippines (PRIA) làm đầu mối trao đổi danh sách, rà soát từng trường hợp và xử lý các vướng mắc, nhằm tránh làm gián đoạn chuỗi cung ứng.

Theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch VFA, vấn đề không chỉ nằm ở thủ tục mà còn liên quan đến cách doanh nghiệp Việt Nam tổ chức xuất khẩu. Thời gian qua, doanh nghiệp có xu hướng tập trung quá lớn vào thị trường Philippines, tương tự giai đoạn trước đây từng phụ thuộc nhiều vào thị trường Trung Quốc.

Ông cho rằng doanh nghiệp cần chủ động đa dạng hóa thị trường, tránh tâm lý quá lo lắng trước những tuyên bố của Philippines về việc giảm phụ thuộc vào gạo Việt Nam. Philippines có nhu cầu nhập khẩu lớn và Việt Nam vẫn là một trong những nguồn cung quan trọng, nhưng doanh nghiệp Việt Nam không nên vì vậy mà tiếp tục đặt phần lớn hoạt động xuất khẩu vào một thị trường.

Tranh mua, tranh bán làm giảm hiệu quả

Một vấn đề khác cần được lưu ý là tình trạng doanh nghiệp “tranh mua, tranh bán”. Đó là khi cạnh tranh giành hợp đồng xuất khẩu, doanh nghiệp có thể hạ giá bán xuống dưới 400 USD/tấn, thậm chí có thời điểm chỉ khoảng 380 USD/tấn. Mức giá thấp không chỉ làm giảm hiệu quả kinh doanh mà còn gây sức ép ngược lên người trồng lúa.

Ở chiều ngược lại, khi giá lúa trong nước xuống thấp, nông dân có xu hướng giữ hàng, không bán ra. Đến khi doanh nghiệp cần nguyên liệu để thực hiện hợp đồng, các đơn vị lại cạnh tranh mua, đẩy giá thu mua lên cao. Nếu không tính toán tốt, doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng bán rẻ nhưng mua đắt, thậm chí không đủ hàng để giao theo hợp đồng. Đây là vòng luẩn quẩn cần được khắc phục nếu muốn xây dựng quan hệ thương mại gạo ổn định với Philippines.

“Không thể chỉ nhìn vào việc bán được bao nhiêu tấn gạo mà phải tính đến hiệu quả của cả chuỗi, từ người nông dân, doanh nghiệp đến người tiêu dùng”, ông Nam nói.

Theo ông Nam, từ thực tế trên cho thấy, các doanh nghiệp cần xác định hướng đi phù hợp với gạo Việt Nam là giảm dần tư duy cạnh tranh bằng sản lượng và giá thấp, chuyển sang nâng cao chất lượng và giá trị.

Việt Nam không nhất thiết phải bán một lượng gạo quá lớn cho một thị trường. Nếu mỗi thị trường nhập một lượng vừa phải gạo thơm nhưng chấp nhận chất lượng và giá trị cao hơn, tổng kim ngạch vẫn có thể được duy trì, trong khi rủi ro phụ thuộc vào một thị trường sẽ giảm.

Thái Lan là một ví dụ khi nước này duy trì vị thế với các dòng gạo chất lượng cao như Hom Mali. Việt Nam cũng cần xây dựng những sản phẩm có chất lượng, tiêu chuẩn và thị trường riêng, thay vì chủ yếu cạnh tranh bằng giá.

Điều này càng cần thiết trong bối cảnh Philippines muốn đa dạng hóa nguồn cung. Việc có thêm các thị trường khác sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam chủ động hơn trong đàm phán, hạn chế tình trạng phải hạ giá để giữ đơn hàng.

Liên quan vụ Philippines điều tra tự vệ đối với gạo nhập khẩu, Đoàn công tác Việt Nam đã làm việc với Ủy ban Thuế quan Philippines, trình bày các quan điểm, thông tin và lập luận trong bản bình luận Việt Nam gửi tới cơ quan này.

Việt Nam đề nghị vụ việc được xem xét trong tổng thể bối cảnh thị trường, chính sách nhập khẩu gạo của Philippines, vai trò của gạo nhập khẩu đối với nguồn cung, giá cả và an ninh lương thực, cũng như tác động đối với doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Đồng thời, Việt Nam đề xuất hai bên nghiên cứu nâng cấp Bản ghi nhớ thương mại gạo hiện nay hoặc xây dựng một khuôn khổ hợp tác có tính pháp lý và ổn định cao hơn. Phía Philippines ghi nhận và sẽ nghiên cứu đề xuất này.

Theo Cục Xuất nhập khẩu, hai bên cũng thống nhất tiếp tục triển khai Điều 2 về lĩnh vực hợp tác và cơ chế thực hiện trong Bản ghi nhớ, qua đó tăng cường giám sát và xử lý những khó khăn phát sinh trong quá trình xuất nhập khẩu.

VFA và PRIA cũng thống nhất tăng cường trao đổi thông tin về diễn biến thị trường, nhu cầu nhập khẩu và những vướng mắc trong thực hiện hợp đồng, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp hai nước kết nối giao thương.

Những động thái này cho thấy hai bên đều có nhu cầu duy trì quan hệ thương mại gạo ổn định. Tuy nhiên, để quan hệ này bền vững, Việt Nam cần thay đổi cách tiếp cận: không chạy theo sản lượng bằng mọi giá, không phụ thuộc quá lớn vào một thị trường và không để cạnh tranh giữa các doanh nghiệp dẫn tới bán rẻ sản phẩm.

Về dài hạn, lợi ích của người trồng lúa, doanh nghiệp xuất khẩu và người tiêu dùng Philippines cần được đặt trong cùng một chuỗi giá trị. Đây là nền tảng để gạo Việt Nam duy trì vị thế tại Philippines.

Khôi Nguyên