Khơi thông dòng vốn cho mô hình tăng trưởng mới

Từ “thêm vốn” sang phân bổ vốn hiệu quả

Theo Bản kiến nghị chính sách quý III/2026 của Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU), mô hình phát triển tạo nên thành tựu của 40 năm đổi mới không thể tiếp tục chủ yếu dựa vào việc gia tăng vốn, lao động, đất đai, khai thác tài nguyên và mở rộng gia công. Yêu cầu đặt ra là phải chuyển mạnh sang nâng cao năng suất, đổi mới sáng tạo và nâng cấp vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị.

Nhìn từ góc độ thị trường tài chính, điều này đặt ra bài toán không chỉ về quy mô nguồn vốn, mà còn về chất lượng và phương thức phân bổ vốn.

Kiến nghị chỉ ra rằng nguyên nhân của những điểm nghẽn không hoàn toàn nằm ở doanh nghiệp. Nguồn tài chính dài hạn, tín dụng dựa trên dòng tiền, hạ tầng thử nghiệm, tiêu chuẩn, dữ liệu nhu cầu, dịch vụ hỗ trợ và chính sách phát triển nhà cung cấp còn phân tán. Nhiều doanh nghiệp nhỏ cũng phải chịu chi phí tuân thủ tương đối cao hơn doanh nghiệp lớn. Trong khi đó, thủ tục phá sản và tái phân bổ nguồn lực chưa thuận lợi có thể khiến vốn và tài sản bị giữ lại trong những hoạt động kém hiệu quả.

Đây là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với hiệu quả của hệ thống tài chính. Khi khả năng tiếp cận vốn phụ thuộc nhiều vào tài sản bảo đảm thay vì năng lực tạo dòng tiền, những doanh nghiệp có tài sản nhưng hiệu quả thấp vẫn có thể giữ được nguồn lực, trong khi doanh nghiệp có mô hình kinh doanh mới, giàu tiềm năng nhưng thiếu tài sản thế chấp lại khó tiếp cận vốn.

Vì vậy, việc phát triển các hình thức tín dụng dựa trên dòng tiền và mở rộng các kênh vốn dài hạn có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Cùng với đó, cần cải thiện cơ chế tái phân bổ nguồn lực. Theo NEU, các chính sách mới, nhất là ưu đãi doanh nghiệp, sandbox công nghệ, tài trợ R&D và hợp tác công - tư, cần được triển khai có điều kiện, có đường cơ sở, chỉ số kết quả và đánh giá độc lập trước khi nhân rộng.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt với các nguồn vốn có sự hỗ trợ của Nhà nước. Hiệu quả không nên chỉ được nhìn qua lượng vốn đã được bố trí hoặc giải ngân, mà phải được đánh giá bằng kết quả thực tế và khả năng tạo ra năng suất, giá trị gia tăng.

Bản kiến nghị cũng đề xuất đối với các dự án công nghệ và công nghiệp chiến lược cần có tiêu chí dừng, tránh kéo dài những chương trình kém hiệu quả; đồng thời việc đánh giá chính sách cần dựa trên các chỉ số kết quả thay vì chỉ theo dõi quy mô thực hiện.

Như vậy, yêu cầu đặt ra đối với dòng vốn không chỉ là “bơm” thêm nguồn lực cho nền kinh tế, mà phải tạo được khả năng dịch chuyển vốn tới những khu vực có năng suất và hiệu quả cao hơn.

Mở thêm kênh vốn cho công nghệ và đổi mới sáng tạo

Một điểm đáng chú ý trong kiến nghị của NEU là yêu cầu khơi thông nguồn vốn cho các lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp có tiềm năng tăng trưởng.

Kiến nghị đề xuất kích thích nguồn vốn tư nhân thông qua việc khuyến khích các tập đoàn lớn thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm cho khởi nghiệp; đồng thời đơn giản hóa dòng vốn ngoại, tháo gỡ các rào cản hành chính để các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc tế thuận lợi hơn trong việc giải ngân và rút vốn tại Việt Nam.

Đề xuất này cho thấy yêu cầu đa dạng hóa cấu trúc thị trường vốn ngày càng rõ nét. Với doanh nghiệp công nghệ, startup hay các dự án đổi mới sáng tạo, nhu cầu vốn thường có thời gian thu hồi dài và mức độ rủi ro cao, trong khi tài sản hữu hình để thế chấp lại hạn chế. Nếu chỉ dựa vào tín dụng ngân hàng, khả năng đáp ứng nhu cầu vốn của nhóm doanh nghiệp này sẽ có giới hạn.

Do đó, vốn mạo hiểm, vốn tư nhân và dòng vốn quốc tế có thể bổ sung cho tín dụng ngân hàng, tạo nên hệ sinh thái tài chính phù hợp hơn với nền kinh tế dựa trên công nghệ và tri thức.

Tuy nhiên, mở rộng dòng vốn cũng cần đi cùng cải cách thể chế. NEU đề xuất hình thành thiết chế thẩm định độc lập chi phí tuân thủ. Theo đó, các dự thảo làm phát sinh nghĩa vụ mới cần được ước tính chi phí theo quy mô doanh nghiệp, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ.

Kiến nghị đồng thời đề xuất thể chế hóa nguyên tắc quản lý theo rủi ro, hậu kiểm và kết quả; với những lĩnh vực mới, cần mở rộng sandbox có phạm vi, thời hạn, tiêu chí an toàn và cơ chế bảo vệ người dùng rõ ràng.

Một thị trường vốn vận hành hiệu quả cũng đòi hỏi khả năng tiếp cận thông tin tốt hơn. Vì vậy, NEU đề xuất xây dựng kiến trúc dữ liệu quốc gia có chuẩn, mã định danh, chất lượng, phân quyền, khả năng truy xuất và an ninh; đồng thời thực hiện nguyên tắc người dân và doanh nghiệp cung cấp dữ liệu một lần.

Ở cấp độ thực thi, bản kiến nghị đề xuất mỗi nhóm nhiệm vụ phải có một cơ quan chịu trách nhiệm chính, cơ quan phối hợp, thời hạn, nguồn lực và sản phẩm cụ thể. Cùng với đó là xây dựng bảng điều khiển công khai với một số chỉ số kết quả, có đường cơ sở, tần suất cập nhật và cơ quan xác nhận; kết quả thực hiện cần được đánh giá định kỳ để quyết định điều chỉnh, nhân rộng hoặc dừng.

Theo lộ trình NEU đề xuất, giai đoạn 2026-2027 cần ưu tiên chuẩn hóa nền tảng, rà soát pháp luật, xác định đầu mối, xây dựng bộ chỉ số, chuẩn hóa dữ liệu và xử lý những điểm nghẽn có thể tạo kết quả sớm. Từ năm 2028-2030, các mô hình đạt kết quả mới được mở rộng; những chương trình không đạt mục tiêu cần được điều chỉnh hoặc dừng thay vì kéo dài chỉ vì đã có bộ máy và ngân sách.

Từ góc độ tài chính - tiền tệ, đây cũng là yêu cầu chuyển từ tư duy huy động thật nhiều vốn sang phân bổ vốn thật hiệu quả. Khi tín dụng ngân hàng, vốn tư nhân, vốn mạo hiểm và dòng vốn quốc tế được kết nối trong một môi trường thể chế minh bạch, chi phí tuân thủ thấp và dữ liệu tốt hơn, dòng vốn sẽ có thêm điều kiện để tìm đến những lĩnh vực có khả năng tạo năng suất và giá trị gia tăng cao.

Đó không chỉ là câu chuyện của thị trường tài chính, mà còn là một trong những điều kiện để mô hình tăng trưởng mới chuyển từ dựa vào mở rộng nguồn lực sang dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Thanh Thanh