Cuộc chiến chống lừa đảo tài chính trong kỷ nguyên AI

Theo báo cáo của Hiệp hội An ninh quốc gia và Công ty An ninh mạng Viettel năm 2025, Việt Nam ghi nhận khoảng 552.000 cuộc tấn công mạng, 52,3 cơ quan doanh nghiệp chịu tổn hại và số cuộc tấn công nhằm vào tài chính ngân hàng chiếm tỷ lệ lớn lên tới 41%.

Ngành tài chính - ngân hàng với vai trò quan trọng không chỉ cung cấp nguồn lực cho nền kinh tế mà còn trực tiếp thúc đẩy sự phát triển các phương thức thanh toán và dịch vụ số, do đó An ninh, an toàn trong hệ thống tài chính - ngân hàng không chỉ tác động đến hoạt động của từng tổ chức mà còn liên quan trực tiếp đến sự ổn định kinh tế, trật tự an toàn xã hội và niềm tin của người dân, doanh nghiệp.

Củng cố lá chắn an ninh cho tài chính số

Tại Diễn đàn và Triển lãm An ninh Tài chính số Việt Nam 2026 khai mạc sáng 6/11 tại TP. Hồ Chí Minh, TS. Đào Minh Tú, nguyên Phó Thống đốc Thường trực Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, cho biết, gần 1,9 triệu tài khoản người Việt vẫn đặt các mật khẩu rất đơn giản, chỉ có 36% lo ngại về Deepfake, thấp nhất trong các rủi ro được khảo sát tại Việt Nam. Theo chỉ số sẵn sàng AI của Cisco, Việt Nam cũng chỉ có 13% doanh nghiệp được xếp vào nhóm chuẩn bị đầy đủ cho AI.

Tội phạm tài chính đã không còn là các cá thể nhỏ lẻ mà đã chuyển sang hình thức hoạt động có tổ chức, chuyên nghiệp và kết nối xuyên quốc gia. Tội phạm lợi dụng AI để tạo hình ảnh, giọng nói giả mạo sống động gọi là Deepfake, tự động quét tìm lỗ hổng hệ thống hoặc tạo các kịch bản lừa đảo dẫn đến dẫn dụ tâm lý để người dân tự tay chuyển tiền trong tài khoản của mình.

“Nếu chúng ta không chủ động nâng cấp sang mật mã hậu lượng tử, hệ thống mã hóa có khả năng chống đỡ máy tính lượng tử ngay từ bây giờ thì toàn bộ hệ thống bảo mật tài chính sẽ đứng trước rủi ro bị xuyên thủng trong tương lai’, ông Tú nhấn mạnh.

Trong khi lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng hiện nay còn mỏng, chưa đủ đáp ứng những thách thức rất lớn trong bối cảnh hiện nay, sự chung tay của toàn thể cộng đồng và xã hội đóng vai trò quan trọng.

Đại tá Nguyễn Bá Sơn, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng (A05), Bộ Công an nhấn mạnh: “Thực tiễn cho thấy, đảm bảo an ninh tài chính số phải được tiếp cận như một nhiệm vụ chiến lược gắn với bảo vệ an ninh quốc gia và bảo đảm sự vận hành an toàn, liên tục của nền kinh tế. Niềm tin số phải được xây dựng bằng năng lực bảo vệ thực chất, trách nhiệm rõ ràng và khả năng phòng ngừa, phát hiện, ứng phó hiệu quả trước các nguy cơ”.

Cũng theo ông Sơn, không thể đảm bảo được an ninh mạng thì không thể có chuyển đổi số và không có niềm tin số thì không thể phát triển tài chính số. Đó là mối quan hệ mật thiết gắn bó với nhau trong bối cảnh hiện nay.

Trước thực trạng tội phạm trên không gian mạng biến tướng ngày càng tinh vi, ngành Ngân hàng đã chủ động phát đi hàng triệu cảnh báo và thu hồi, tạm dừng các dòng tiền liên quan đến hoạt động tội phạm mạng lên đến hàng nghìn tỷ đồng. Về phía Bộ Công an cũng đang tiếp tục chủ động tham mưu hoàn thiện thể chế chính sách, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, phối hợp chặt chẽ với các Ủy ban của Quốc hội trong việc thẩm tra các dự án luật quan trọng như Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

“Để phát huy hiệu quả các thành tựu khoa học công nghệ, đồng thời chủ động ứng phó với các nguy cơ, thách thức trong kỷ nguyên số, lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng Bộ Công an rất cần sự chung tay, đồng lòng của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, nhất là trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng”, ông Sơn chia sẻ.

Ngân hàng, doanh nghiệp cần gì để phát hiện và phòng ngừa gian lận?

Trước thực tế trên Đại tá Nguyễn Bá Sơn đề xuất nhiều giải pháp quan trọng. Trước hết, theo ông, Việt Nam cần xác định đảm bảo an ninh mạng là điều kiện tiên quyết của chuyển đổi số và phát triển tài chính số, chuyển mạnh từ tư duy "bảo vệ sau khi triển khai" sang "an ninh ngay từ khâu thiết kế".

Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp, tăng cường chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng thực thi pháp luật. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần đẩy mạnh nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng tốt các công nghệ chiến lược, đặc biệt là AI, phục vụ cho phòng thủ mạng, các giải pháp mật mã hậu lượng tử và các sản phẩm an ninh mạng do doanh nghiệp Việt Nam nghiên cứu, phát triển.

Cuối cùng theo ông Sơn, việc tiếp tục nâng cao nhận thức, kỹ năng số và ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân cho người dân, doanh nghiệp cần chú trọng. Song song đó là cần hướng đến việc xây dựng văn hóa an toàn văn minh để mỗi tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp trở thành một chủ thể tích cực trong bảo vệ an ninh trên không gian mạng.

TS. Đào Minh Tú cho rằng, cần thúc đẩy cơ chế phối hợp liên ngành, chia sẻ dữ liệu và xây dựng mạng lưới kiểm chứng thông tin để nâng cao năng lực phát hiện sớm, phản ứng nhanh và bảo vệ người dùng tốt hơn. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức cung cấp dịch vụ và người sử dụng là yếu tố quan trọng để xây dựng môi trường giao dịch số an toàn, củng cố niềm tin, yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của kinh tế số.

Bên cạnh đó, cần nâng cao nhận thức, kỹ năng số cho người dân bởi trong nhiều trường hợp, bởi vì con người là các mắt xích và cũng là tuyến phòng thủ đầu tiên của toàn bộ hệ thống. Việc chia sẻ dữ liệu phải bảo đảm tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin và bảo mật ngân hàng.

Với vai trò là cơ quan quản lý nhà nước về tiền tệ và ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam luôn nhất quán quan điểm: Khuyến khích đổi mới sáng tạo, thúc đẩy chuyển đổi số nhưng đổi mới phải đi đôi với an toàn; phát triển phải đi đôi với kiểm soát rủi ro; tiện ích cho khách hàng phải đi cùng với bảo vệ khách hàng.

Ngân hàng, doanh nghiệp thanh toán và các tổ chức tài chính cần tăng cường đầu tư công nghệ phát hiện gian lận, bảo vệ dữ liệu và hoàn thiện quy trình kiểm soát rủi ro. An ninh mạng là cơ sở của niềm tin số, niềm tin số là nền tảng của tài chính số, và một nền tài chính số an toàn sẽ là động lực quan trọng để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.