Tài chính số trước sức ép lừa đảo thời AI

Theo báo cáo được công bố tại Diễn đàn và Triển lãm An ninh Tài chính số Việt Nam 2026, Việt Nam đang đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ tội phạm mạng. Năm 2025, cả nước ghi nhận khoảng 552.000 cuộc tấn công mạng, trong đó các cuộc tấn công nhằm vào lĩnh vực tài chính, ngân hàng chiếm tỷ trọng đáng kể, khoảng 41%.

Sự phát triển của ngân hàng số, thanh toán không dùng tiền mặt và các dịch vụ tài chính trực tuyến đang giúp giao dịch trở nên nhanh hơn, thuận tiện hơn. Nhưng khi dòng tiền, dữ liệu và danh tính của người dùng cùng dịch chuyển lên không gian số, rủi ro cũng gia tăng theo.

An ninh, an toàn hệ thống tài chính vì vậy không còn là vấn đề riêng của từng ngân hàng hay tổ chức cung ứng dịch vụ. Một cuộc tấn công nghiêm trọng có thể gây thiệt hại trực tiếp cho người dùng, làm gián đoạn hoạt động của doanh nghiệp và ảnh hưởng đến niềm tin, yếu tố nền tảng đối với sự phát triển của kinh tế số.

Deepfake và cuộc tấn công vào niềm tin số

Tại Diễn đàn và Triển lãm An ninh Tài chính số Việt Nam 2026, khai mạc sáng ngày 6/11 tại TP. Hồ Chí Minh, TS. Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, nguyên Phó Thống đốc Thường trực Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho biết, gần 1,9 triệu tài khoản của người Việt vẫn sử dụng những mật khẩu đơn giản.

Trong khi đó, chỉ khoảng 36% số người được khảo sát bày tỏ lo ngại về Deepfake, mức thấp nhất trong các nhóm rủi ro được khảo sát tại Việt Nam. Theo Chỉ số sẵn sàng AI của Cisco, chỉ 13% doanh nghiệp Việt Nam được xếp vào nhóm chuẩn bị đầy đủ cho việc ứng dụng AI.

Những con số này cho thấy một nghịch lý đáng lo ngại. Công nghệ đang phát triển nhanh hơn khả năng tự bảo vệ của một bộ phận người dùng và doanh nghiệp.

Tội phạm tài chính cũng không còn hoạt động theo mô hình nhỏ lẻ. Các đường dây ngày càng có tổ chức, chuyên nghiệp và kết nối xuyên quốc gia. AI được sử dụng để tạo hình ảnh, giọng nói giả mạo với mức độ chân thực cao, tự động tìm kiếm lỗ hổng hệ thống và xây dựng những kịch bản thao túng tâm lý nhằm dẫn dụ nạn nhân tự chuyển tiền.

Deepfake vì thế không chỉ là câu chuyện của công nghệ giả mạo. Khi giọng nói của người thân, hình ảnh của lãnh đạo doanh nghiệp hay danh tính của nhân viên ngân hàng đều có thể bị làm giả, nền tảng quan trọng nhất của giao dịch số là niềm tin đang trở thành mục tiêu tấn công.

“Nếu chúng ta không chủ động nâng cấp sang mật mã hậu lượng tử, hệ thống mã hóa có khả năng chống đỡ máy tính lượng tử ngay từ bây giờ thì toàn bộ hệ thống bảo mật tài chính sẽ đứng trước rủi ro bị xuyên thủng trong tương lai”, TS. Đào Minh Tú nhấn mạnh.

Trong bối cảnh lực lượng chuyên trách về bảo vệ an ninh mạng còn mỏng so với tốc độ gia tăng của các nguy cơ, việc bảo vệ không gian tài chính số không thể chỉ đặt lên vai một cơ quan hay một tổ chức.

Đại tá Nguyễn Bá Sơn, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, cho rằng bảo đảm an ninh tài chính số cần được tiếp cận như một nhiệm vụ chiến lược, gắn với bảo vệ an ninh quốc gia và bảo đảm nền kinh tế vận hành an toàn, liên tục.

Theo ông, niềm tin số phải được xây dựng bằng năng lực bảo vệ thực chất, trách nhiệm rõ ràng cùng khả năng phòng ngừa, phát hiện và ứng phó hiệu quả trước các nguy cơ.

“Không thể bảo đảm được an ninh mạng thì không thể có chuyển đổi số và không có niềm tin số thì không thể phát triển tài chính số”, ông Sơn nhấn mạnh.

Cũng theo Đại tá Nguyễn Bá Sơn, các ngân hàng đã phát đi hàng triệu cảnh báo, đồng thời thu hồi hoặc tạm dừng những dòng tiền liên quan đến hoạt động tội phạm mạng với giá trị lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Đây là những kết quả đáng chú ý, nhưng cũng cho thấy quy mô ngày càng lớn của rủi ro gian lận trên không gian số.

“

Quá trình chuyển đổi số của ngành ngân hàng đang diễn ra mạnh mẽ cùng làn sóng công nghệ lớn trên toàn cầu với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, chuỗi khối và các công nghệ mới. Tính hiện tại, nhiều ngân hàng đã ghi nhận kết quả vượt bậc trong chuyển đổi số như BIDV, Agribank, Vietcombank, HDBank, Bac A Bank, Vikki. Các dịch vụ tài chính phục vụ người dân không ngừng được nâng cao chất lượng.

An ninh từ thiết kế, chặn gian lận từ gốc

Trước sự thay đổi nhanh của phương thức tội phạm, Đại tá Nguyễn Bá Sơn cho rằng Việt Nam cần chuyển mạnh từ tư duy “bảo vệ sau khi triển khai” sang “an ninh ngay từ khâu thiết kế”.

Theo đó, an ninh mạng cần được xem là một điều kiện tiên quyết của chuyển đổi số và phát triển tài chính số, thay vì chỉ được coi là một lớp bảo vệ bổ sung sau khi hệ thống đã đi vào vận hành.

Cùng với đó là việc hoàn thiện cơ chế phối hợp, tăng cường chia sẻ thông tin giữa cơ quan quản lý, lực lượng thực thi pháp luật và các tổ chức tài chính. Tốc độ phát hiện và phản ứng trước một vụ gian lận nhiều khi quyết định khả năng ngăn chặn dòng tiền trước khi thiệt hại xảy ra.

Một yêu cầu khác là đẩy mạnh nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng các công nghệ chiến lược, đặc biệt là AI phục vụ phòng thủ mạng, mật mã hậu lượng tử và các sản phẩm an ninh mạng do doanh nghiệp Việt Nam phát triển.

Tuy nhiên, công nghệ không thể là câu trả lời duy nhất. Trong nhiều vụ lừa đảo, con người chính là mắt xích bị tấn công đầu tiên, nhưng cũng có thể trở thành tuyến phòng thủ đầu tiên.

Việc nâng cao kỹ năng số, ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân và khả năng nhận diện các thủ đoạn giả mạo cần được xem là một phần của chiến lược bảo vệ tài chính số. Một cú nhấp chuột, một cuộc gọi được tin tưởng hay một mã xác thực bị cung cấp nhầm có thể khiến toàn bộ các lớp bảo mật công nghệ phía sau trở nên vô nghĩa.

TS. Đào Minh Tú cho rằng, cần thúc đẩy cơ chế phối hợp liên ngành, chia sẻ dữ liệu và xây dựng mạng lưới kiểm chứng thông tin để nâng cao năng lực phát hiện sớm, phản ứng nhanh và bảo vệ người dùng.

Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức cung cấp dịch vụ và người sử dụng sẽ là yếu tố quan trọng để xây dựng môi trường giao dịch số an toàn hơn. Việc chia sẻ dữ liệu cũng phải bảo đảm tuân thủ các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin và bảo mật ngân hàng.

Thông điệp được đặt ra là khuyến khích đổi mới sáng tạo và thúc đẩy chuyển đổi số, nhưng đổi mới phải đi đôi với an toàn; phát triển phải song hành với kiểm soát rủi ro; còn tiện ích dành cho khách hàng phải gắn với trách nhiệm bảo vệ khách hàng.

Khi AI đang làm thay đổi cả cách vận hành của ngành tài chính lẫn phương thức hoạt động của tội phạm, cuộc đua không đơn thuần là đầu tư thêm công nghệ. Điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống phòng thủ đủ nhanh, đủ thông minh và có sự kết nối giữa ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ, cơ quan quản lý và người dùng.

An ninh mạng là nền móng của niềm tin số. Và niềm tin số, suy cho cùng, mới là tài sản quan trọng nhất để tài chính số tiếp tục phát triển trong kỷ nguyên AI.