Bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ kế toán, mở rộng cơ hội hành nghề

Cải cách này được kỳ vọng mở rộng nguồn cung dịch vụ, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đồng thời đặt ra yêu cầu mới về kiểm soát chất lượng và trách nhiệm nghề nghiệp.

Mở cửa thị trường, tháo gỡ rào cản gia nhập

Một trong những điểm đáng chú ý của dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán và Luật Kiểm toán độc lập là thay đổi căn bản cách thức quản lý hoạt động kinh doanh dịch vụ kế toán. Thay vì yêu cầu cá nhân, tổ chức phải đáp ứng các điều kiện và hoàn tất thủ tục cấp phép trước khi hoạt động, dự thảo hướng tới bãi bỏ toàn bộ điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính trong lĩnh vực này, chuyển trọng tâm sang quản lý, kiểm tra và giám sát sau khi dịch vụ được cung cấp.

Đây không chỉ là việc cắt giảm thủ tục mà còn là bước mở rộng quyền tham gia thị trường, tạo thêm lựa chọn cho các doanh nghiệp có nhu cầu thuê dịch vụ kế toán.

Thực tế, Việt Nam hiện có gần 1,1 triệu doanh nghiệp, trong đó khoảng 98% là doanh nghiệp nhỏ và vừa, siêu nhỏ. Nhu cầu sử dụng dịch vụ kế toán từ nhóm doanh nghiệp này, cùng với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh và các đơn vị kế toán công, tương đối lớn.

Tuy nhiên, quy định hiện hành của Luật Kế toán năm 2015 đặt ra một số điều kiện đối với cá nhân kinh doanh dịch vụ kế toán, như phải có chứng chỉ kế toán viên hoặc chứng chỉ kiểm toán viên, phải hành nghề trong doanh nghiệp dịch vụ kế toán và không được cung cấp dịch vụ dưới danh nghĩa cá nhân. Mỗi doanh nghiệp dịch vụ kế toán cũng phải có ít nhất hai kế toán viên hành nghề.

Những yêu cầu này góp phần kiểm soát năng lực người cung cấp dịch vụ nhưng đồng thời tạo ra rào cản gia nhập thị trường, hạn chế khả năng mở rộng nguồn cung, nhất là đối với các cá nhân có chuyên môn nhưng chưa tham gia hoạt động trong doanh nghiệp dịch vụ kế toán.

Theo định hướng sửa đổi, kinh doanh dịch vụ kế toán được đưa ra khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Cá nhân đáp ứng tiêu chuẩn chuyên môn có thể trực tiếp ký hợp đồng cung cấp dịch vụ cho khách hàng mà không phải đăng ký với Bộ Tài chính để xin cấp phép trước khi hoạt động.

Đáng chú ý, dự thảo cũng không còn giới hạn loại hình tổ chức được cung cấp dịch vụ kế toán. Điều này giúp bên thuê dịch vụ có thêm lựa chọn phù hợp với quy mô và khả năng tài chính. Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể lựa chọn thuê tổ chức cung cấp dịch vụ, trong khi doanh nghiệp siêu nhỏ, hộ kinh doanh có thể thuê cá nhân để tiết giảm chi phí.

Cùng với đó, việc mở rộng quyền hành nghề cho cá nhân có thể góp phần khai thác nguồn nhân lực kế toán đã được đào tạo, có kinh nghiệm nhưng chưa có điều kiện tham gia thị trường theo cơ chế hiện hành.

Động thái này cũng nằm trong yêu cầu cải cách môi trường kinh doanh được đặt ra tại Nghị quyết số 68-NQ/TW, với mục tiêu cắt giảm ít nhất 30% thời gian xử lý thủ tục hành chính, 30% chi phí tuân thủ và 30% điều kiện kinh doanh.

Bỏ tiền kiểm, tăng trách nhiệm và giám sát chất lượng

Tuy nhiên, việc mở rộng quyền cung cấp dịch vụ kế toán cũng đặt ra yêu cầu phải thiết kế cơ chế quản lý phù hợp. Kế toán là lĩnh vực chuyên môn có ảnh hưởng trực tiếp đến tính minh bạch của thông tin tài chính, nghĩa vụ thuế và các quyết định kinh doanh. Nếu việc cắt giảm điều kiện gia nhập thị trường không đi kèm kiểm soát chất lượng, rủi ro có thể chuyển từ cơ quan quản lý sang doanh nghiệp sử dụng dịch vụ.

Vì vậy, dự thảo Luật không đồng nghĩa với việc buông lỏng quản lý mà định hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường trách nhiệm của người cung cấp dịch vụ và cơ chế giám sát của cơ quan quản lý nhà nước.

Theo đó, Bộ Tài chính được giao quy định về quản lý hoạt động kinh doanh dịch vụ kế toán, bao gồm kiểm tra hoạt động của các cá nhân, tổ chức cung cấp dịch vụ. Một trong những hướng triển khai là khuyến khích các chủ thể tự nguyện khai báo, cập nhật thông tin về hoạt động kinh doanh để hình thành cơ sở dữ liệu công khai, giúp khách hàng có thêm căn cứ lựa chọn nhà cung cấp.

Điểm đáng chú ý khác là dự thảo thiết kế tiêu chuẩn chuyên môn theo từng phạm vi dịch vụ, thay vì áp dụng một yêu cầu đồng nhất cho tất cả người hành nghề.

Cụ thể, cá nhân cung cấp dịch vụ ghi sổ kế toán nhưng không ký báo cáo tài chính cho khách hàng chỉ cần đáp ứng tiêu chuẩn như người làm kế toán tại đơn vị. Trong khi đó, cá nhân ký báo cáo tài chính phải có Giấy chứng nhận năng lực kinh doanh dịch vụ kế toán. Trường hợp cung cấp dịch vụ làm kế toán trưởng, cá nhân còn phải có chứng chỉ bồi dưỡng kế toán trưởng và ít nhất hai năm kinh nghiệm công tác thực tế về kế toán.

Cách phân tầng này cho thấy định hướng quản lý dựa trên mức độ chuyên môn và trách nhiệm của từng loại dịch vụ. Người thực hiện công việc có phạm vi trách nhiệm khác nhau sẽ phải đáp ứng những tiêu chuẩn tương ứng.

Về trách nhiệm pháp lý, cá nhân hoặc hộ kinh doanh ký hợp đồng trực tiếp với khách hàng phải chịu toàn bộ trách nhiệm về chất lượng dịch vụ trong phạm vi hợp đồng. Tổ chức cung cấp dịch vụ chịu trách nhiệm trước khách hàng về tiêu chuẩn của cá nhân và chất lượng dịch vụ. Trong khi đó, người đại diện theo pháp luật của đơn vị thuê dịch vụ vẫn phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về công tác kế toán của đơn vị mình.

Như vậy, việc thuê dịch vụ kế toán không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp chuyển giao toàn bộ trách nhiệm pháp lý về kế toán cho bên cung cấp dịch vụ. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm quyền lợi của khách hàng và tránh tâm lý phụ thuộc hoàn toàn vào đơn vị thuê ngoài.

Đối với lĩnh vực kiểm toán độc lập, dự án Luật cũng hướng đến giảm chi phí và thời gian thực hiện thủ tục hành chính. Theo đó, thời gian cấp lần đầu Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán dự kiến giảm từ 30 ngày xuống 10 ngày làm việc; thủ tục cấp lại, điều chỉnh giảm từ 20 ngày xuống 5 ngày làm việc. Việc khai thác cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp cũng giúp giảm yêu cầu cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Theo kế hoạch, dự án Luật được trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dự kiến thông qua trong tháng 11/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

Nếu được thông qua theo định hướng này, cải cách sẽ tạo thay đổi đáng kể đối với thị trường dịch vụ kế toán, từ điều kiện gia nhập thị trường, hình thức hành nghề đến phương thức giám sát. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng không chỉ nằm ở số lượng thủ tục được bãi bỏ mà còn ở khả năng bảo đảm chất lượng dịch vụ, minh bạch thông tin và xử lý vi phạm trong môi trường quản lý hậu kiểm.