Thị trường hàng hóa phái sinh cần đi vào chuỗi quản trị rủi ro doanh nghiệp
Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh đang được định hướng phát triển theo hướng minh bạch, hiện đại và kết nối quốc tế. Tuy nhiên, thước đo quan trọng không chỉ nằm ở quy mô giao dịch, mà còn ở khả năng đưa công cụ phòng ngừa rủi ro giá đến gần hơn với doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất nhập khẩu.
Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn phát triển mới khi khuôn khổ pháp lý từng bước được hoàn thiện, cùng với định hướng xây dựng hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ và kết nối quốc tế. Đây là điều kiện cần để thị trường phát triển chuyên nghiệp hơn. Nhưng để thực sự trở thành một cấu phần hỗ trợ nền kinh tế, thị trường phải giải được bài toán kết nối giữa giao dịch tài chính với hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa vật chất.
Theo thông tin từ Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), năm 2025, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng, với giá trị giao dịch trên 1,9 triệu tỷ đồng. Dù đã hình thành và có quy mô giao dịch đáng kể, phần lớn hoạt động vẫn liên thông với thị trường quốc tế. Trong khi đó, các mặt hàng có lợi thế của Việt Nam như cà phê, gạo, cao su, hồ tiêu và hạt điều có quy mô hàng hóa cơ sở khoảng 30 tỷ USD mỗi năm, tạo dư địa để phát triển sản phẩm giao dịch gắn với nhu cầu trong nước.
Khoảng cách giữa tiềm năng hàng hóa và mức độ tham gia của doanh nghiệp cho thấy thị trường vẫn cần một bước chuyển về chất. Nếu chỉ mở rộng quy mô giao dịch mà chưa thu hút được doanh nghiệp sản xuất, chế biến, xuất khẩu sử dụng công cụ phái sinh để quản trị rủi ro giá, khả năng đóng góp cho nền kinh tế thực sẽ còn hạn chế.

Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nâng chuẩn vận hành thị trường
Một trong những cơ sở quan trọng cho giai đoạn phát triển mới là Đề án “Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045”, được Bộ Công Thương phê duyệt tại Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026.
Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển khoảng 10 mặt hàng Việt Nam có tiềm năng, lợi thế; từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước đối với 3–5 mặt hàng chủ lực. Thị trường phấn đấu đạt 8–10 triệu hợp đồng mỗi năm, thu hút 300–500 doanh nghiệp tham gia và nâng tỷ lệ doanh nghiệp thuộc các ngành hàng chủ lực sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá lên khoảng 20–30%.
Đây là những mục tiêu thể hiện định hướng chuyển từ mở rộng hoạt động giao dịch sang phát triển thị trường theo chiều sâu. Trong đó, việc hình thành giá tham chiếu trong nước có ý nghĩa đáng chú ý đối với các ngành hàng xuất khẩu lớn. Khi có cơ chế hình thành giá minh bạch, gắn với tiêu chuẩn hàng hóa và điều kiện giao nhận rõ ràng, doanh nghiệp có thêm cơ sở tham chiếu khi xây dựng kế hoạch sản xuất, ký hợp đồng và quản trị rủi ro trước biến động giá quốc tế.
Cùng với Đề án, khuôn khổ pháp lý về tổ chức và vận hành thị trường cũng đang được cụ thể hóa. Nghị định số 302/2026/NĐ-CP ngày 1/8/2026 quy định các nội dung liên quan đến điều kiện thành lập Sở Giao dịch hàng hóa, chấp thuận Trung tâm thanh toán bù trừ, yêu cầu về vốn, cơ cấu sở hữu, mô hình tổ chức, hệ thống công nghệ thông tin và niêm yết hàng hóa.
Trong khi đó, Thông tư số 47/2026/TT-BCT ngày 3/9/2026, có hiệu lực từ ngày 15/9/2026, hướng dẫn chế độ báo cáo và kết nối dữ liệu phục vụ quản lý, giám sát hoạt động của Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Các quy định tập trung vào báo cáo định kỳ, đột xuất; tần suất, thời hạn và biểu mẫu báo cáo; yêu cầu cung cấp dữ liệu giao dịch cũng như trách nhiệm thông báo khi xảy ra sự cố kỹ thuật, biến động bất thường hoặc dấu hiệu vi phạm.
Tại hội nghị tổ chức ngày 16/11/2026 ở TP. Hồ Chí Minh, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đã phổ biến các quy định mới, đồng thời trao đổi với các cơ quan quản lý, tổ chức tài chính, ngân hàng, sở giao dịch, doanh nghiệp và đối tác quốc tế về điều kiện triển khai. Những yêu cầu về vốn, quản trị, công nghệ, báo cáo và kết nối dữ liệu cho thấy việc phát triển thị trường không chỉ cần thêm chủ thể tham gia, mà còn đòi hỏi năng lực vận hành và giám sát tương xứng.

Đặc biệt, với thị trường có hoạt động thanh toán bù trừ và liên thông quốc tế, yêu cầu quản trị rủi ro cần được đặt ở vị trí trung tâm. Cơ chế giám sát phải đủ khả năng nhận diện biến động bất thường, kiểm soát rủi ro thanh toán và bảo đảm an toàn hệ thống. Việc phân định rõ trách nhiệm giữa cơ quan quản lý, sở giao dịch và trung tâm thanh toán bù trừ cũng là điều kiện để thị trường phát triển minh bạch, hạn chế những rủi ro có thể ảnh hưởng đến các chủ thể tham gia.
Kết nối giao dịch phái sinh với hàng hóa vật chất
Một thị trường phái sinh phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào hoạt động giao dịch tài chính. Giá trị của công cụ này nằm ở khả năng hỗ trợ doanh nghiệp chủ động hơn trước biến động giá đầu vào và đầu ra, qua đó giảm bất định trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Với doanh nghiệp xuất khẩu cà phê, cao su, hồ tiêu hay hạt điều, giá hàng hóa thường chịu tác động từ cung cầu thế giới, thời tiết, chi phí vận tải và biến động thị trường quốc tế. Khi chưa có công cụ quản trị rủi ro phù hợp, doanh nghiệp có thể gặp khó trong việc xác định giá bán, xây dựng kế hoạch thu mua nguyên liệu và duy trì biên lợi nhuận. Thị trường phái sinh, nếu được thiết kế phù hợp với đặc điểm từng ngành hàng, có thể bổ sung một công cụ quản trị rủi ro bên cạnh các phương thức thương mại truyền thống.
Tuy nhiên, để làm được điều đó, các sản phẩm giao dịch phải gắn với hàng hóa có tiêu chuẩn rõ ràng, có khả năng kiểm định, lưu kho và giao nhận. Đây cũng là lý do Đề án phát triển thị trường đặt yêu cầu hoàn thiện đồng bộ hệ thống giao dịch, thanh toán bù trừ, kho bãi, giao nhận và hạ tầng dữ liệu.
Thực tế, việc chuẩn hóa hàng hóa và phát triển hạ tầng vật chất có ý nghĩa không kém hệ thống giao dịch. Nếu chất lượng hàng hóa, tiêu chuẩn giao nhận và điều kiện lưu kho chưa thống nhất, việc hình thành giá tham chiếu trong nước sẽ gặp khó khăn. Ngược lại, khi các tiêu chuẩn được xây dựng minh bạch, thị trường có thể tăng khả năng kết nối giữa người sản xuất, doanh nghiệp thương mại, nhà xuất khẩu và các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính.
Tại hội nghị ngày 16/11, các đại biểu đã trao đổi về khả năng phát triển sản phẩm dựa trên những mặt hàng Việt Nam có thế mạnh như cà phê, gạo, cao su, hồ tiêu và hạt điều; đồng thời thảo luận về liên kết giữa thị trường phái sinh với thị trường hàng hóa vật chất, phát triển kho bãi, kiểm định chất lượng, giao nhận và thanh toán. Sự tham gia của các tổ chức quốc tế, trong đó có CME Group, cùng các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực hàng hóa và logistics, mở thêm cơ hội trao đổi kinh nghiệm về mô hình tổ chức, quản trị rủi ro và kết nối thị trường.
Một hướng đi khác được đặt ra là phát huy vai trò của Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP.Hồ Chí Minh trong việc kết nối các tổ chức tài chính, nhà đầu tư, sở giao dịch và nhà cung cấp dịch vụ quốc tế. Tuy nhiên, kết nối quốc tế chỉ có thể phát huy hiệu quả khi thị trường trong nước có nền tảng pháp lý, hạ tầng và năng lực giám sát đủ tin cậy; đồng thời các sản phẩm giao dịch phải gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Bên cạnh hạ tầng, nhận thức và năng lực sử dụng công cụ phái sinh của doanh nghiệp cũng là một điểm nghẽn cần giải quyết. Không phải doanh nghiệp nào cũng có bộ phận chuyên trách quản trị rủi ro, đủ kiến thức để đánh giá sản phẩm và xác định mức độ phù hợp với hoạt động kinh doanh. Vì vậy, mục tiêu thu hút 300–500 doanh nghiệp đến năm 2030 sẽ không chỉ phụ thuộc vào việc mở rộng sản phẩm hay kết nối sở giao dịch, mà còn cần chương trình đào tạo, tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận công cụ một cách bài bản.
Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh đang có thêm cơ sở pháp lý và định hướng phát triển rõ ràng hơn. Nhưng để trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả cho nền kinh tế, thị trường cần đồng thời hoàn thiện ba nền tảng: khuôn khổ quản lý và giám sát, hạ tầng giao dịch gắn với hàng hóa vật chất, và năng lực tham gia của doanh nghiệp. Khi ba yếu tố này được phát triển đồng bộ, mục tiêu hình thành giá tham chiếu trong nước và nâng cao khả năng phòng ngừa rủi ro giá mới có cơ sở trở thành giá trị thực chất.
Thanh Lan