Quản trị hợp đồng để phòng ngừa tranh chấp xây dựng xuyên biên giới
Các dự án xây dựng có yếu tố xuyên biên giới đặt doanh nghiệp trước nhiều rủi ro từ pháp luật, hợp đồng, kỹ thuật đến quản lý dự án. Từ thực tiễn giải quyết tranh chấp, các chuyên gia cho rằng phòng ngừa cần được đặt ngay từ khâu quản trị hợp đồng, phân bổ rủi ro và quản lý chứng cứ.
Trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài Trung Quốc 2026, ngày 16/9, tại Bắc Kinh (Trung Quốc), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) và Beijing DHH Law Firm tổ chức “Đối thoại Trọng tài Việt Nam – Trung Quốc: Tranh chấp xây dựng, góc nhìn từ tổ chức giải quyết tranh chấp và thực tiễn xuyên biên giới”
Đây là hoạt động đối thoại chuyên môn đầu tiên do VIAC tổ chức tại Trung Quốc, tập trung vào những vấn đề đặt ra trong hoạt động xây dựng và giải quyết tranh chấp xuyên biên giới Việt Nam – Trung Quốc.
Tranh chấp không chỉ là câu chuyện pháp lý
Theo ông Vũ Ánh Dương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VIAC, khi hoạt động đầu tư, thương mại, xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng giữa Việt Nam và Trung Quốc ngày càng gia tăng, doanh nghiệp cũng phải đối mặt với yêu cầu cao hơn về hiểu biết pháp luật, thực tiễn hợp đồng, phân bổ rủi ro và lựa chọn cơ chế phòng ngừa, giải quyết tranh chấp phù hợp.
Đặc thù của các dự án xây dựng là quy mô đầu tư lớn, thời gian thực hiện dài, yêu cầu kỹ thuật cao và có sự tham gia của nhiều chủ thể trong những cấu trúc hợp đồng phức tạp. Khi dự án có yếu tố xuyên biên giới, những vấn đề này còn gắn với sự khác biệt về hệ thống pháp luật, tập quán hợp đồng và cách thức quản trị dự án giữa các quốc gia.
Bởi vậy, tranh chấp xây dựng không đơn thuần là vấn đề pháp lý. Theo nội dung được trao đổi tại đối thoại, tranh chấp còn liên quan chặt chẽ tới kỹ thuật, quản lý dự án, quản trị hợp đồng và việc thực hiện nghĩa vụ của các bên.
Thực tiễn tại VIAC cho thấy xây dựng liên tục là một trong những nhóm tranh chấp chiếm tỷ trọng lớn. Năm 2025, xây dựng đứng thứ hai trong số các lĩnh vực tranh chấp được VIAC thụ lý. Các bên tranh chấp đến từ Trung Quốc trong nhiều năm cũng thuộc nhóm quốc tịch nước ngoài có số lượng vụ việc đáng kể tại VIAC.
Đáng chú ý, VIAC đã thụ lý 532 vụ tranh chấp trong năm 2025, trong đó 48,5% có yếu tố FDI hoặc nước ngoài. Theo bà Vũ Thị Hằng, Trưởng ban kiêm Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký tố tụng VIAC, những con số này cho thấy mức độ quốc tế hóa ngày càng rõ nét trong hoạt động của Trung tâm.
Trong bối cảnh đó, việc lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp chỉ là một phần của bài toán. Điều quan trọng hơn được đặt ra tại đối thoại là doanh nghiệp cần nhận diện và quản trị rủi ro ngay từ khi chuẩn bị và triển khai dự án, thay vì chỉ tìm cách xử lý khi tranh chấp đã phát sinh.
Quản trị hợp đồng từ khi dự án bắt đầu
Phiên thảo luận chuyên sâu tại sự kiện tập trung vào chủ đề “Quản trị hợp đồng chiến lược, Giảm thiểu rủi ro, Phòng ngừa và giải quyết tranh chấp phát sinh từ các dự án xây dựng”.
Các chuyên gia Việt Nam và Trung Quốc trao đổi về những vấn đề thường gặp trong các dự án xây dựng, cơ sở hạ tầng có sự tham gia của các chủ thể hai nước, trong đó có tranh chấp về giá trị, chậm tiến độ, hồ sơ kỹ thuật và chứng cứ.
Một nội dung đáng chú ý là việc áp dụng các điều khoản hợp đồng mẫu, đặc biệt là FIDIC, trong bối cảnh pháp luật Việt Nam. Bên cạnh đó, các diễn giả cũng bàn về cách thiết kế điều khoản hợp đồng và cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ đầu dự án; hiệu quả của Dispute Board/DAAB; cũng như những lưu ý khi yêu cầu công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.
Từ những vấn đề này, thông điệp xuyên suốt của phiên thảo luận là quản trị tranh chấp cần bắt đầu từ quản trị hợp đồng, quản lý chứng cứ và phân bổ rủi ro, thay vì chờ đến khi vụ việc bước vào tố tụng trọng tài mới xử lý.
Đây cũng là nội dung được ông Nguyễn Nam Trung, Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam, Trọng tài viên VIAC, đề cập trong bài dẫn đề về giải quyết tranh chấp xây dựng tại Việt Nam và Trung Quốc. Theo ông, việc nâng cao năng lực đội ngũ chuyên gia ADR, tăng cường nhận thức và kỹ năng của các bên sử dụng, đồng thời thúc đẩy hợp tác Việt Nam – Trung Quốc về pháp luật xây dựng, hợp đồng và giải quyết tranh chấp là những hướng cần được chú trọng.
Ở góc nhìn từ phía Trung Quốc, TS. Huang Zhenda, Chủ tịch Beijing DHH Law Firm, cho rằng các dự án xây dựng vốn phức tạp, kéo dài và liên quan đến nhiều chủ thể. Khi có yếu tố xuyên biên giới, các vấn đề về pháp luật áp dụng, phân bổ trách nhiệm, xác định thiệt hại và lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp càng trở nên đáng chú ý. Ông đồng thời nhấn mạnh vai trò của trọng tài đối với tranh chấp xây dựng xuyên biên giới.
Giới thiệu Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026, bà Vũ Thị Hằng, Trưởng ban kiêm Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký tố tụng, VIAC, nhấn mạnh các quy định, cơ chế nhằm nâng cao hiệu quả quản lý vụ việc, xử lý các tranh chấp phức tạp và tăng cường tính minh bạch. Bà Hằng cũng cho biết, VIAC đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông qua nền tảng nộp đơn và quản lý vụ tranh chấp trực tuyến VIAC eCase.
Từ thực tiễn được chia sẻ tại đối thoại, bài toán đặt ra đối với doanh nghiệp không chỉ là lựa chọn một cơ chế giải quyết tranh chấp khi rủi ro xảy ra. Với các dự án xây dựng xuyên biên giới, quản trị hợp đồng, phân bổ rủi ro và quản lý chứng cứ cần được tính đến ngay trong quá trình chuẩn bị và triển khai dự án.
Đây cũng là định hướng mà VIAC, SCLVN và DHH kỳ vọng thúc đẩy thông qua hoạt động đối thoại giữa cộng đồng trọng tài, pháp lý và xây dựng hai nước, hướng tới hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam – Trung Quốc trong quản trị rủi ro pháp lý, hoàn thiện thực tiễn hợp đồng và xây dựng các cơ chế phòng ngừa, giải quyết tranh chấp phù hợp.