‏Dự thảo Thông tư giám sát phòng, chống rửa tiền: Không giám sát cá nhân khách hàng hay lãnh đạo ngân hàng

Thời gian gần đây, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đang tiến hành lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư quy định về trình tự, thủ tục giám sát hoạt động phòng, chống rửa tiền (PCRT) trong lĩnh vực tiền tệ, hoạt động ngân hàng. Tuy nhiên, trên dư luận hiện xuất hiện một số thông tin chưa chính xác về bản chất pháp lý cũng như các quy định cốt lõi của Dự thảo này.

Hiểu chưa đúng giữa "Giám sát tổ chức" và "Giám sát/theo dõi cá nhân (Khách hàng VIP, Lãnh đạo, quản lý của TCTD)"

Một trong những điểm gây hiểu lầm lớn nhất trong dư luận là quan niệm cho rằng Dự thảo đang đưa các nhóm như "khách hàng VIP, lãnh đạo ngân hàng" vào diện giám sát chống rửa tiền, yêu cầu thống kê và theo dõi riêng biệt những đối tượng này.

Cụ thể, thông tin dư luận nêu: ‏‏"Phòng chống rửa tiền với khách VIP, lãnh đạo ngân hàng"‏‏; ‏‏"Đưa khách VIP, lãnh đạo ngân hàng vào diện giám sát chống rửa tiền"‏‏; ‏‏"Những nhóm khách hàng đặc thù, khách hàng VIP, khách hàng ưu tiên... đều phải được thống kê và theo dõi riêng biệt".‏

‏Tuy nhiên, căn cứ khoản 2 Điều 1 và khoản 2 Điều 2 Dự thảo Thông tư, đối tượng giám sát của Thông tư này là các đối tượng báo cáo (tức các Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức trung gian thanh toán...), là các pháp nhân, hoàn toàn không phải là các cá nhân khách hàng hay cá nhân lãnh đạo ngân hàng.

Bên cạnh đó, việc cơ quan quản lý ‏ thu thập thông tin về cơ cấu tổ chức, mô hình quản trị, điều hành, kiểm soát tại đối tượng giám sát (bao gồm thông tin về Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc, Tỷ lệ sở hữu, Ban kiểm soát, cổ đông lớn, quy mô vốn…) thực chất là các thông ‏‏tin mà các ngân hàng đang có trách nhiệm báo cáo tại Báo cáo giám sát an toàn vi mô theo quy định tại Thông tư 08/2022/TT-NHNN, Luật Tổ chức tín dụng và pháp luật về chứng khoán‏‏). Đây là các thông tin cơ bản, tổng quan phục vụ việc giám sát và đánh giá về TCTD nhìn từ góc độ cơ cấu lãnh đạo quản lý, quy mô, cấu trúc của đơn vị.

‏Thu thập số liệu là các chỉ tiêu đầu vào để đánh giá tổng thể rủi ro của đối tượng báo cáo, không thực hiện giám sát, không lập danh sách theo dõi khách hàng là khách VIP, PEP, khách hàng ưu tiên, khách hàng tổ chức hoạt động trong các lĩnh vực có rủi ro‏

‏Thông tin dư luận thời gian qua cũng nêu: ‏‏“‏‏Những nhóm khách hàng đặc thù, khách hàng VIP, khách hàng ưu tiên và khách hàng tổ chức đều phải được thống kê và theo dõi riêng biệt”; “Dự thảo yêu cầu thống kê chuyên sâu số lượng khách hàng tổ chức đang hoạt động trong các lĩnh vực có mức độ rủi ro rửa tiền đáng quan tâm gồm: dịch vụ tài sản mã hóa, kinh doanh bất động sản và các đại lý bất động sản, kinh doanh kim loại quý, đá quý và trang sức, sòng bạc và trò chơi có thưởng”…‏

‏Theo dự thảo Thông tư, các TCTD có trách nhiệm báo cáo về ‏‏tổng‏‏ ‏‏số lượng khách hàng‏‏, được phân tách thành các nhóm theo các đặc điểm khác nhau (như các nhóm khách hàng cá nhân, khách hàng tổ chức, khách VIP, khách hàng là doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực được phân loại phục vụ mục đích giám sát PCRT như tổ chức cung cấp dịch vụ chuyển tiền, kinh doanh ngoại tệ, sòng bạc, kinh doanh bất động sản, kinh doanh kim loại quý, đá quý và trang sức…).

Các thông tin cần báo cáo và cách phân loại thông tin được quy định trên cơ sở phương pháp luận và khuyến nghị của FATF và IMF, nhằm phục vụ việc đánh giá mức độ rủi ro của TCTD xuất phát từ đặc điểm hoạt động kinh doanh và khách hàng của các TCTD.

Các thông tin về khách hàng, cổ đông, người quản lý và các chủ thể liên quan được thu thập làm dữ liệu đầu vào để phân tích, đánh giá bức tranh rủi ro tổng thể của đối tượng báo cáo, không có nghĩa các chủ thể này trở thành đối tượng giám sát riêng hoặc được mặc định là có rủi ro, vi phạm quy định về PCRT.‏

‏Việc mở rộng thêm các đối tượng từ lãnh đạo trong ngân hàng đến khách hàng VIP, các tổ chức trong những lĩnh vực có mức độ rủi ro rửa tiền đáng quan tâm sẽ giúp việc kiểm soát chặt chẽ hơn‏

Một số ý kiến cho rằng, việc mở rộng thêm các đối tượng từ lãnh đạo trong ngân hàng đến khách hàng VIP, các tổ chức trong những lĩnh vực có mức độ rủi ro rửa tiền đáng quan tâm thì sẽ giúp việc kiểm soát chặt chẽ hơn.‏

‏Tuy nhiên, ‏‏Dự thảo Thông tư không mở rộng thêm bất kỳ "đối tượng báo cáo" hay "đối tượng giám sát" nào so với Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022. Thông tư này chỉ quy định về ‏‏trình tự, thủ tục nghiệp vụ giám sát‏‏ của Ngân hàng Nhà nước đối với các tổ chức thuộc phạm vi quản lý.

Do vậy, các thông tin đưa ra nhận định rằng cơ quan nhà nước đang coi lãnh đạo ngân hàng hay những người gửi tiền số lượng lớn là "đối tượng tiềm ẩn tội phạm" là không chính xác. Điều này vô tình tạo ra góc nhìn trái chiều, đi ngược lại với nguyên tắc pháp quyền và mục tiêu bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của người gửi tiền.