Thanh toán số: Từ “cửa ngõ” đến chiều sâu tài chính toàn diện

Tại Tọa đàm “Thúc đẩy tài chính toàn diện - Động lực từ thanh toán không dùng tiền mặt” do Thời báo Ngân hàng tổ chức ngày 6/10, các chuyên gia, cơ quan quản lý đã tập trung phân tích vai trò của thanh toán số trong thực hiện Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030.

Phát biểu tại Tọa đàm, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Thanh Hà nhấn mạnh, thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ đơn thuần là thay đổi phương thức thanh toán hay phương tiện thực hiện các dịch vụ tài chính - ngân hàng, mà đang trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy tài chính toàn diện.

Khi người dân và doanh nghiệp thường xuyên sử dụng tài khoản, thanh toán số, các dịch vụ tài chính sẽ được tích hợp sâu hơn vào đời sống và hoạt động sản xuất, kinh doanh; đồng thời hình thành dữ liệu giao dịch, tạo điều kiện mở rộng khả năng tiếp cận các sản phẩm như tiết kiệm, tín dụng, bảo hiểm và các dịch vụ tài chính khác.

Từ tài khoản, thanh toán đến hệ sinh thái tài chính

Phát biểu tại Tọa đàm, bà Nguyễn Thị Thu, Phó Vụ trưởng Vụ Thanh toán, NHNN cho biết, thanh toán không dùng tiền mặt đang trở thành “cửa ngõ” để người dân tiếp cận hệ thống tài chính. Khi giao dịch số trở nên phổ biến, người dân có thể giảm sự phụ thuộc vào các điểm giao dịch vật lý, trong khi dữ liệu thanh toán tạo thêm cơ sở để các tổ chức tài chính nhận diện nhu cầu và thiết kế sản phẩm phù hợp.

Số liệu thống kê đến tháng 8/2026 cho thấy, tổng số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 34,56%, giá trị tăng 13,26%, trong đó: Giao dịch thanh toán qua Internet tăng 46,57% về số lượng và 21,77% về giá trị; giao dịch qua điện thoại di động tăng 35,33% về số lượng và 23,9% về giá trị. Đáng chú ý, giao dịch qua mã QR tại các điểm chấp nhận thanh toán tăng 6,66% về số lượng nhưng tăng tới 25,85% về giá trị.

Đến cuối năm 2025, tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản ngân hàng đạt 88,96%, trong khi giá trị thanh toán không dùng tiền mặt tương đương khoảng 28 lần GDP. Đây là nền tảng quan trọng để thực hiện các mục tiêu đến năm 2030 là 95% dân số từ 15 tuổi trở lên có tài khoản giao dịch tại ngân hàng hoặc các tổ chức được phép khác và giá trị thanh toán không dùng tiền mặt gấp 30 lần GDP.

Ở góc độ hạ tầng, ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Tổng Giám đốc NAPAS cho biết, NAPAS đang vận hành hạ tầng thanh toán bán lẻ quốc gia, kết nối các ngân hàng, tổ chức tài chính và trung gian thanh toán. Năm 2025, hệ thống có 70 tổ chức thành viên, xử lý khoảng 12 tỷ giao dịch, phục vụ khoảng 100 triệu khách hàng, với hơn 20.000 ATM và trên 930.000 POS/mPOS.

Từ chuyển tiền nhanh 24/7, VietQR, thanh toán hóa đơn, thương mại điện tử đến thanh toán QR xuyên biên giới, hạ tầng thanh toán đang được đưa vào ngày càng nhiều nhu cầu thiết yếu của đời sống. Theo ông Tùng, khi người dân sử dụng thanh toán số thường xuyên, họ hình thành niềm tin và thói quen với hệ thống tài chính; từ đó lịch sử dòng tiền, dữ liệu thu - chi có thể trở thành cơ sở để đánh giá khả năng chi trả, khả năng kinh doanh của cá nhân và hộ kinh doanh.

“Dòng chảy” này có thể mở đường từ thanh toán sang các dịch vụ tài chính khác như cho vay, tiết kiệm, bảo hiểm hoặc đầu tư, nếu khách hàng đồng ý chia sẻ dữ liệu theo đúng quy định.

Dữ liệu không nên chỉ dừng lại ở những giao dịch chuyển tiền đơn thuần

Những bước tiến về tài khoản và thanh toán rất rõ nét, song theo PGS,TS. Lê Thanh Tâm, Viện Ngân hàng - Tài chính, Đại học Kinh tế Quốc dân, Việt Nam vẫn còn những khoảng cách đáng kể nếu đánh giá tài chính toàn diện ở chiều sâu.

Dữ liệu Global Findex 2025, dựa trên khảo sát năm 2024 cho thấy, tỷ lệ người từ 15 tuổi trở lên có tài khoản của Việt Nam tăng từ 30,8% năm 2017 lên 70,6% năm 2024, mức tăng 39,8 điểm phần trăm, nhanh nhất trong 11 quốc gia được so sánh. Tuy nhiên, tỷ lệ thanh toán số mới đạt 62,4%; tiết kiệm tại tổ chức tài chính 43,1%; còn vay chính thức chỉ 8,1%.

Điều này cho thấy hành trình tài chính số của người dân mới đi được một phần. Nếu tài khoản là bước đầu tiên và thanh toán là bước tiếp theo thì tích lũy, tín dụng và các dịch vụ tài chính chính thức mới là những nấc thang cần được thúc đẩy mạnh hơn trong giai đoạn tới.

PGS,TS. Lê Thanh Tâm cho rằng, một trong những khoảng cách đáng chú ý là dữ liệu thanh toán chưa được khai thác hiệu quả để hình thành hồ sơ tín dụng. Trong khi đó, dòng tiền thực tế của một cá nhân hoặc hộ kinh doanh có thể cung cấp thông tin quan trọng về thu nhập, chi tiêu, khả năng trả nợ và hoạt động kinh doanh.

Còn theo ông Nguyễn Thanh Tùng, dữ liệu không nên chỉ dừng lại ở những giao dịch chuyển tiền đơn thuần mà cần phản ánh được “câu chuyện” sử dụng dịch vụ của khách hàng. Trên cơ sở đó, các ngân hàng, Fintech và trung gian thanh toán có thể phát triển sản phẩm phù hợp hơn với từng nhóm khách hàng.

Tuy nhiên, việc khai thác dữ liệu phải đặt trong khuôn khổ bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn hệ thống. NAPAS xác định các nguyên tắc về tuân thủ pháp luật, ưu tiên dữ liệu ẩn danh, mã hóa, đồng thời sử dụng dữ liệu giao dịch cho giám sát, cảnh báo rủi ro và phòng chống gian lận.

Một khoảng cách khác là sự không đồng đều giữa các nhóm dân cư. Theo PGS,TS. Lê Thanh Tâm, chênh lệch tỷ lệ có tài khoản giữa 60% nhóm giàu nhất và 40% nhóm nghèo nhất của Việt Nam lên tới 37,4 điểm phần trăm, cao hơn nhiều so với một số quốc gia được so sánh. Một bộ phận người dân vùng sâu, vùng xa, người cao tuổi hoặc người yếu thế dù đã có tài khoản nhưng vẫn hạn chế sử dụng.

Trong khi đó, thói quen dùng tiền mặt vẫn là một trở ngại. Ông Nguyễn Phi Lân, Cục trưởng Cục Dự báo Thống kê, NHNN cho biết, tại nhiều khu vực, nhất là vùng sâu, vùng xa, người dân vẫn chủ yếu sử dụng tiền mặt. Ngay tại đô thị, vẫn còn những điểm bán hàng ưu tiên tiền mặt. Vì vậy, thay đổi hành vi người tiêu dùng cần được xem là một phần quan trọng của quá trình thúc đẩy thanh toán số.

An toàn phải đi cùng với mở rộng tiếp cận

Cùng với mở rộng độ phủ và độ sâu, an toàn trở thành điều kiện để duy trì niềm tin vào tài chính số.

Theo NHNN, đến tháng 8/2026, hệ thống ngân hàng đã hoàn thành đối soát, làm sạch dữ liệu sinh trắc học đối với 174,5 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và 2,92 triệu hồ sơ tổ chức. Hệ thống đã phát ra khoảng 5,6 triệu cảnh báo; khoảng 1,9 triệu giao dịch được khách hàng dừng hoặc hủy, qua đó bảo vệ hơn 6.300 tỷ đồng.

Tại tọa đàm, đại diện C06, Bộ Công an cho biết, việc phối hợp giữa Bộ Công an và NHNN trong làm sạch dữ liệu, ứng dụng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, căn cước công dân và định danh điện tử đã hỗ trợ quan trọng cho lĩnh vực ngân hàng. Việc xác thực sinh trắc học trong các giao dịch thuộc diện quy định cũng góp phần tăng cường khả năng phòng ngừa, ngăn chặn gian lận.

Tuy nhiên, công nghệ càng phát triển thì yêu cầu quản trị rủi ro càng cao. Phó Thống đốc Phạm Thanh Hà nhấn mạnh: “Phát triển nhanh thì phải đi cùng với phát triển bền vững, đổi mới phải đi cùng với quản trị rủi ro, thuận tiện phải đi cùng với an toàn và trách nhiệm”.

Để tài chính toàn diện thực sự bao trùm, Phó Thống đốc cho rằng, cần đồng thời hoàn thiện khuôn khổ pháp lý; phát triển hạ tầng thanh toán và hạ tầng tài chính số; tăng cường kết nối trong nước và sẵn sàng cho thanh toán bán lẻ xuyên biên giới; mở rộng kết nối ngân hàng với Fintech; đưa dịch vụ tài chính số vào các hệ sinh thái như y tế, giáo dục, dịch vụ công.

Đặc biệt, cần mở rộng khả năng tiếp cận đối với khu vực nông nghiệp, nông thôn, vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo, nhóm thu nhập thấp và doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ.

Đây cũng là hướng mà Co-opBank đang triển khai thông qua hệ thống gần 1.200 Quỹ tín dụng nhân dân. Theo ông Nguyễn Thạc Tâm, Phó Tổng Giám đốc Co-opBank, đến ngày 30/9/2026 có 1.052 QTDND tham gia CF-eBank, tương đương khoảng 90% tổng số QTDND. Trong 9 tháng đầu năm, hệ thống ghi nhận gần 2,8 triệu giao dịch, với tổng giá trị trên 230.000 tỷ đồng.

Co-opBank định hướng tiếp tục phát triển hạ tầng số dùng chung, kết nối dữ liệu, ứng dụng AI trong phân tích hành vi và phát hiện gian lận, đồng thời đưa giáo dục tài chính số tới tận cơ sở. Mục tiêu là để QTDND không chỉ là nơi cung ứng vốn gần dân mà trở thành điểm tiếp cận các dịch vụ tài chính số an toàn, thuận tiện.

Tại tọa đàm, các chuyên gia và nhà quản lý cho rằng, giai đoạn 2026-2030 cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng quan tâm hơn đến quyền lợi người tiêu dùng, đặc biệt là nhóm yếu thế và đặc thù của dịch vụ tài chính số; đồng thời giải quyết bài toán hạ tầng ở vùng sâu, vùng xa, phát triển sản phẩm phù hợp và thúc đẩy sự tham gia của các bộ, ngành, tổ chức liên quan.

Chất lượng thực hiện Chiến lược tài chính toàn diện không chỉ được đo bằng số lượng tài khoản hay độ rộng của tiếp cận, mà quan trọng hơn là độ sâu và tính toàn diện trong sử dụng tài khoản. Đây sẽ là bước chuyển quyết định để thanh toán số thực sự trở thành động lực thúc đẩy tài chính toàn diện trong giai đoạn 2026-2030.