Đường sắt quốc gia cần khơi thông nguồn lực, nâng cao hiệu quả khai thác tài sản

Chiều 16/10, tại Nhà máy xe lửa Gia Lâm, Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam tổ chức Lễ kỷ niệm 145 năm Đường sắt Việt Nam, 80 năm Ngày truyền thống ngành Đường sắt và đón nhận Huân chương Lao động hạng Ba.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh ngành Đường sắt bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ về tư duy, mô hình quản trị và năng lực tổ chức thực hiện để đáp ứng nhiệm vụ xây dựng hạ tầng chiến lược, mở rộng không gian phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Từ vận tải đơn thuần đến hạ tầng chiến lược kiến tạo phát triển

Phát biểu tại lễ kỷ niệm, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc ghi nhận những nỗ lực bứt phá của ngành Đường sắt trong giai đoạn 2021-2026. Từ chỗ thua lỗ do ảnh hưởng của dịch bệnh, ngành đã chuyển sang có lãi; đời sống người lao động được cải thiện, nhiều sản phẩm du lịch, di sản độc đáo được hình thành.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, ngành Đường sắt vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn. Tuyến đường sắt Bắc - Nam vẫn sử dụng khổ đường đơn 1 m; thị phần vận tải còn thấp, chỉ chiếm 0,12% vận tải hành khách và 0,18% vận tải hàng hóa. Nguồn vốn đầu tư cho hạ tầng đường sắt trong nhiều thập kỷ chỉ chiếm 3-5% tổng mức đầu tư hạ tầng giao thông, trong khi vốn bảo trì chưa đáp ứng nhu cầu.

Những hạn chế về kết nối, chất lượng dịch vụ, công nghệ và tỷ lệ nội địa hóa cho thấy yêu cầu đổi mới không chỉ nằm ở mở rộng quy mô hạ tầng, mà còn ở năng lực quản trị, tổ chức khai thác và phát triển hệ sinh thái công nghiệp đường sắt.

Theo Phó Thủ tướng, việc chuyển đổi thành Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam đòi hỏi bước chuyển mạnh mẽ về tư duy và định vị chiến lược. Đường sắt phải chuyển từ một phương thức vận tải đơn thuần thành trục hạ tầng chiến lược kiến tạo không gian phát triển quốc gia.

Đồng thời, tập đoàn cần chuyển từ mô hình vận hành thụ động, phụ thuộc vào ngân sách sang chủ động đầu tư, tự tạo nguồn lực và dẫn dắt hệ sinh thái. Tư duy “xin - cho” cần được thay thế bằng tư duy kiến tạo, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm.

Phó Thủ tướng cũng cho biết Chính phủ đang chỉ đạo xây dựng tổ hợp công nghiệp đường sắt, hướng tới hợp tác quốc tế, đẩy mạnh khoa học công nghệ và từng bước nâng cao năng lực tự chủ của ngành.

Định hướng này đặt ra yêu cầu gắn phát triển hạ tầng với hình thành năng lực sản xuất trong nước, tăng tỷ lệ nội địa hóa và tạo cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng đường sắt.

Khai thác tài sản, phát triển logistics và làm chủ công nghệ

Một trong những nhiệm vụ được Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh là đánh thức nguồn lực từ tài sản đường sắt, phát triển logistics và mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD).

Theo đó, tập đoàn cần khai thác hiệu quả 312 khu ga hiện hữu, phát huy giá trị không chỉ trong khu vực nhà ga mà cả không gian phía trên và khu vực phụ cận. Việc khai thác phải bảo đảm công khai, minh bạch, đúng quy định pháp luật, qua đó tạo điều kiện thu hút đầu tư và phát triển các chuỗi logistics kết nối nhà ga với cảng biển, cảng cạn, khu công nghiệp và mạng lưới đường sắt khu vực Á - Âu.

Cùng với khai thác tài sản, yêu cầu làm chủ công nghệ và phát triển công nghiệp đường sắt Việt Nam cũng được đặt ra rõ ràng. Tập đoàn cần đóng vai trò hạt nhân liên kết doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, viện nghiên cứu và trường đại học để từng bước làm chủ công nghệ lõi, tiếp nhận chuyển giao công nghệ và gia tăng tỷ lệ nội địa hóa.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh tinh thần “chúng ta không mua dự án mà mua năng lực”. Theo đó, phát triển đường sắt không chỉ dừng ở đầu tư công trình, mà cần tạo dựng năng lực sản xuất, vận hành và bảo trì trong nước, qua đó góp phần thúc đẩy công nghiệp Việt Nam phát triển.

Về nhân lực, với hơn 22.000 người hiện nay, ngành cần chủ động đào tạo trước từ 2-3 năm để đáp ứng nhu cầu của các dự án mới. Việc nâng cao trình độ cho lực lượng lao động hiện hữu phải được ưu tiên, bảo đảm người lao động có cơ hội thích ứng với quá trình hiện đại hóa.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu lấy an toàn làm nguyên tắc cao nhất, chất lượng dịch vụ làm thước đo; chuyển từ xử lý sự cố sang dự báo và phòng ngừa rủi ro. Dịch vụ đường sắt cần hướng tới thuận tiện cho hành khách với mô hình “một tấm vé cho cả hành trình” và phục vụ chủ hàng theo phương thức “từ kho tới kho”.

Song song với đó là yêu cầu hiện đại hóa quản trị, công khai, minh bạch trên nền tảng số; xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ, quản trị tài sản và kết cấu hạ tầng theo vòng đời. Công tác xây dựng Đảng, cán bộ và văn hóa đường sắt cũng cần được chú trọng, gắn đánh giá cán bộ với sản phẩm và hiệu quả công việc.

Đối với các kiến nghị của tập đoàn, Phó Thủ tướng cho biết Đảng ủy và Chính phủ đã ghi nhận, tiếp tục chỉ đạo các bộ, ngành rà soát, tháo gỡ cơ chế, thể chế; báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét phương án bổ sung vốn điều lệ, đổi mới cơ chế đặt hàng và bảo trì hạ tầng, tạo điều kiện để tập đoàn phát huy vai trò chủ thể trong các dự án đường sắt mới.

Tuy nhiên, việc tháo gỡ cơ chế phải đi cùng trách nhiệm thực hiện. Phó Thủ tướng nhấn mạnh: “Nhà nước tạo cơ chế nhưng không làm thay... Cơ chế phải gắn với nguồn lực và trách nhiệm giải trình; niềm tin của Đảng, Nhà nước và nhân dân cần được đáp lại bằng những kết quả cụ thể, có thể đo đếm, xác định rõ địa chỉ và thời hạn".

Đường sắt Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới

Ôn lại chặng đường phát triển của ngành, ông Hoàng Gia Khánh, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam, khẳng định 145 năm là hành trình gắn liền với những thăng trầm của đất nước, các thời khắc lịch sử và vận mệnh dân tộc.

Từ khi tuyến đường sắt Sài Gòn - Mỹ Tho được khởi công năm 1881, qua hai cuộc kháng chiến, ngày đất nước thống nhất và những năm tháng đổi mới, các thế hệ cán bộ, công nhân đường sắt đã nỗ lực duy trì mạch máu giao thông, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và an sinh xã hội.

Theo ông Hoàng Gia Khánh, giai đoạn gần đây ghi dấu sự chuyển mình mạnh mẽ của Đường sắt Việt Nam, với thay đổi trong tư duy xây dựng chiến lược và định hướng phát triển. Những sản phẩm mới đã phát huy hiệu quả, góp phần tạo diện mạo mới cho vận tải hành khách.

Trong bối cảnh mới, Nghị quyết Đại hội XIV, Kết luận số 49 của Bộ Chính trị cùng các nghị quyết liên quan đến những dự án đường sắt trọng điểm mở ra không gian phát triển mới cho ngành. Trong đó có dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam dài 1.541 km và tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Tại buổi lễ, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam ông Đặng Sỹ Mạnh đã xúc động đọc Thư chúc mừng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.

Ông khẳng định tập đoàn xem thư chúc mừng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và bài phát biểu chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc là kim chỉ nam hành động.

Tập đoàn cam kết khắc phục những tồn tại, triển khai hiệu quả các nhiệm vụ được giao với phương châm “phát huy truyền thống - nỗ lực tự cường - hợp tác hiệu quả - kiến tạo đột phá”, hướng tới xây dựng ngành Đường sắt Việt Nam hiện đại, bền vững, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.