3 nhà kinh tế được trao Nobel 2025 vì công trình về đổi mới và tăng trưởng

Ủy ban Giải thưởng Khoa học Kinh tế thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển đã công bố trao Giải Nobel Kinh tế 2025 cho ba nhà kinh tế học Joel Mokyr, Philippe Aghion và Peter Howitt vì những đóng góp trong "Lý thuyết tăng trưởng bền vững thông qua hủy diệt sáng tạo".

Theo đó, một nửa giải thưởng được trao cho giáo sư Joel Mokyr của Đại học Northwestern (Mỹ) vì "đã xác định được các điều kiện tiên quyết cho tăng trưởng bền vững thông qua tiến bộ công nghệ". Nửa còn lại được trao đồng thời cho hai giáo sư Philippe Aghion (Collège de France, INSEAD và Trường Kinh tế London) và Peter Howitt (Đại học Brown) với công trình "Lý thuyết tăng trưởng bền vững thông qua hủy diệt sáng tạo".

Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò then chốt của đổi mới sáng tạo trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn, đồng thời, chỉ ra rằng quá trình phát triển kinh tế luôn đi kèm với sự thay thế của các công nghệ và mô hình sản xuất mới đối với các phương thức cũ - một quá trình được gọi là "hủy diệt sáng tạo".

"Cái giá phải trả cho tiến bộ: Hủy diệt sáng tạo như một “tất yếu cần chấp nhận”

Khái niệm “hủy diệt sáng tạo (creative destruction)” do lý thuyết gia kinh tế người Áo Joseph Schumpeter đặt ra từ những năm 1940, diễn tả rằng tiến bộ và tăng trưởng kinh tế luôn đi kèm với những hệ quả gián đoạn (disruption) đáng kể.

Cụ thể, mọi đổi mới quan trọng từ thời kỳ cách mạng công nghiệp - từ động cơ hơi nước đến internet và trí tuệ nhân tạo - đều làm biến mất những công nghệ cũ, tổ chức xã hội cũng như việc làm và phân công lao động hiện hành.

Theo lý thuyết này, quá trình đảo lộn liên tục này tuy gây đau đớn nhưng thiết yếu - khi nền kinh tế phát triển và biến đổi, con người sẽ mất việc làm, những nghề nghiệp có địa vị hoặc kỹ năng chuyên môn trước đây sẽ dần biến mất và các nhà hoạch định chính sách cần tái phân bổ nguồn lực vào các mục đích hiệu quả hơn, đồng thời, khuyến khích các công nghệ mới và ưu việt phát triển.

Dù có nhiều ý kiến phản đối tác động của hủy diệt sáng tạo đối với trật tự kinh tế, chẳng hạn từ các nhà truyền thống hay bảo thủ, những người ủng hộ lý thuyết này khẳng định rằng ngăn chặn hủy diệt sáng tạo sẽ kìm hãm đổi mới và dẫn đến trì trệ trong sáng tạo.

Trong hai thế kỷ qua, thế giới đã bước vào kỷ nguyên tăng trưởng kinh tế bền vững với thu nhập, năng suất và mức sống không ngừng được cải thiện. Bước đột phá này mang tính lịch sử đặc biệt, bởi trong phần lớn chiều dài lịch sử nhân loại, tăng trưởng thường gián đoạn hoặc trì trệ, bị ngắt quãng bởi các cuộc khủng hoảng định kỳ và mô hình sản xuất chủ yếu dựa trên nông nghiệp tự cung tự cấp.

Đóng góp của Joel Mokyr
Với tư cách là một sử gia và nhà kinh tế học, Mokyr tập trung nghiên cứu cách thức các đột phá về tri thức, lý thuyết và công nghệ tương tác lẫn nhau để tạo thành một động cơ tiến bộ tự củng cố và tự duy trì. Ông lập luận rằng để đạt được tăng trưởng bền vững, các xã hội cần phát triển và bảo vệ "tri thức mệnh đề" - hiểu biết khoa học và lý thuyết về bản chất sự vận hành của sự vật, chứ không dừng lại ở những giải pháp thử-và-sai. Thiếu đi sự hiểu biết sâu sắc này, các đổi mới sẽ chỉ tồn tại rời rạc và không có tính kế thừa. Mokyr cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của văn hóa cởi mở với thay đổi - nơi dung thứ cho những gián đoạn và cho phép ý tưởng mới thách thức các cấu trúc quyền lực hiện hữu.

Lý thuyết hủy diệt sáng tạo của Aghion và Howitt
Trong khi cách tiếp cận của Mokyr thiên về lịch sử và khái niệm, Philippe Aghion và Peter Howitt đã phát triển một khuôn khổ toán học chính thức cho lý thuyết hủy diệt sáng tạo, bắt đầu từ mô hình mang tính bước ngoặt năm 1992. Công trình của họ kết nối động lực đầu tư cho nghiên cứu và phát triển của doanh nghiệp với cạnh tranh thị trường, bảo hộ bằng sáng chế và thời điểm đổi mới. Khi một doanh nghiệp đổi mới thành công, họ giành được vị thế độc quyền tạm thời và lợi nhuận. Nhưng chính lợi nhuận này lại thúc đẩy các doanh nghiệp khác tiếp tục đổi mới, có thể thay thế chính nhà sáng tạo ban đầu. Chu kỳ thay thế, đổi mới và cạnh tranh này chính là động lực then chốt cho tăng trưởng bền vững và tiến bộ liên tục.