An ninh nguồn nước: Quản trị bằng dữ liệu, phục hồi các dòng sông

Báo Nông nghiệp và Môi trường vừa phối hợp với Cục Quản lý Tài nguyên nước tổ chức hội thảo về an ninh nguồn nước trong bối cảnh El Niño, biến đổi khí hậu, chuyển đổi số và phục hồi các dòng sông tại TP. Hồ Chí Minh. Hội thảo được tổ chức nhằm trao đổi giải pháp ứng phó hạn, mặn, ứng dụng dữ liệu trong quản lý nước và phục hồi sông ô nhiễm.

Phát biểu khai mạc, bà Lý Thị Hồng Điệp, Phó Tổng biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh nước là tài nguyên thiết yếu, nền tảng của sự sống, sản xuất và phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời gắn với an ninh lương thực, năng lượng, sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.

Biến đổi khí hậu làm gia tăng thời tiết cực đoan, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và suy giảm dòng chảy. El Niño có thể khiến nắng nóng gay gắt hơn, lượng mưa giảm và nguy cơ thiếu nước tăng, trong khi nhu cầu cho sinh hoạt, sản xuất tiếp tục tăng.

Đồng bằng sông Cửu Long chịu tác động rõ nét do phụ thuộc lớn vào dòng chảy sông Mê Kông, đồng thời đối mặt hạn hán, xâm nhập mặn và thay đổi chế độ dòng chảy. Tại Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, bảo đảm nước cho sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp và đô thị cũng là vấn đề đáng quan tâm, nhất là trong mùa khô.

Đồng bằng sông Cửu Long cần quản lý nước linh hoạt

ThS. Trần Minh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thủy nông và Cấp nước thuộc Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam cho biết, đồng bằng sông Cửu Long phụ thuộc vào nguồn nước thượng nguồn Mê Kông. Nhu cầu nước các ngành trong mùa khô (tháng 12 đến tháng 5) khoảng 15,3 tỷ m³; lượng nước đến trung bình 97 tỷ m³, nhưng năm 2019–2020 chỉ khoảng 55 tỷ m³.

Tháng 3/2020, thời điểm kiệt nhất, lượng nước đến ước khoảng 6 tỷ m³, trong khi nhu cầu khoảng 2,01 tỷ m³. Dù cân bằng tổng lượng cho thấy nguồn nước cao hơn nhu cầu, thiếu nước cục bộ vẫn xảy ra. Điều này cho thấy bài toán an ninh nguồn nước không chỉ nằm ở tổng lượng mà còn ở khả năng phân phối, điều tiết, trữ nước và kết nối công trình.

Từ năm 2016, công tác phòng, chống hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn đã chuyển dần từ xử lý tình huống sang dự báo, ứng phó sớm, điều hành linh hoạt. Dự báo tại hội thảo cho thấy, ranh mặn 4 g/l có thể tăng bình quân 3,34 km vào năm 2030 và 6,7 km vào năm 2050 so với hiện tại, với xác suất P85%.

Với thực trạng hiện nay, ông Tuấn đề xuất chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, xem nước ngọt, nước lợ và nước mặn đều là tài nguyên. Quản lý cần chuyển từ từng công trình sang liên vùng, liên tỉnh; từ phục vụ sản xuất sang bảo đảm an ninh nguồn nước.

Cùng với nâng cao năng lực dự báo, cần tổ chức sản xuất theo điều kiện nguồn nước, điều chỉnh mùa vụ linh hoạt khi xảy ra hạn, mặn và xây dựng quy trình vận hành liên hệ thống thủy lợi. Các công trình cần được hiện đại hóa, ứng dụng công nghệ số để tăng khả năng kết nối và điều tiết.

Về đầu tư, cần tiếp tục các dự án trung hạn 2026–2030, WB11 và JICA; nghiên cứu công trình kiểm soát cửa sông Vàm Cỏ, Hàm Luông để điều tiết mặn, ngọt, chống ngập tại Vĩnh Long, Đồng Tháp; lâu dài xem xét Cổ Chiên, Cung Hầu. Các đề xuất khác gồm nâng cấp đê biển từ Quảng Ngãi đến Kiên Giang, nạo vét kênh trục, tăng khả năng chuyển và trữ nước, nghiên cứu chuyển nước cho phía Nam Quốc lộ 1 ở Bạc Liêu và bán đảo Cà Mau.

Dữ liệu là nền tảng quản trị nguồn nước

Hội thảo dành trọng tâm cho các trao đổi, thảo luận liên quan đến các giải pháp chuyển đổi số trong giám sát, điều hòa, phân phối tài nguyên nước và vận hành hồ chứa, hệ thống thủy lợi. Bảo đảm an ninh nguồn nước không chỉ là đủ lượng mà còn phải kiểm soát chất lượng và nâng cao năng lực ứng phó trước biến động tự nhiên, nhu cầu phát triển.

Yêu cầu đặt ra là chuyển từ ứng phó bị động sang quản trị chủ động; từ quản lý riêng lẻ theo ngành, địa giới hành chính sang quản lý tổng hợp theo lưu vực sông; từ kinh nghiệm sang dữ liệu, dự báo và công cụ khoa học.

Cơ sở dữ liệu, quan trắc tự động, viễn thám, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo hỗ trợ theo dõi nguồn nước, dự báo hạn hán, xâm nhập mặn, vận hành hồ chứa và phân bổ nước. Hiệu quả chuyển đổi số còn phụ thuộc vào khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa khí tượng thủy văn, tài nguyên nước, thủy lợi, thủy điện và chính quyền địa phương.

Tại hội thảo, đại diện Cục Chuyển đổi số trình bày giải pháp ứng dụng công nghệ trong giám sát, điều hòa, phân phối nguồn nước và vận hành công trình. Đáng chú ý trong đó là định hướng mở cổng kết nối API, cung cấp dữ liệu dùng chung cho bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp; hỗ trợ kỹ thuật 24/7 để chuẩn hóa dữ liệu, tích hợp hạ tầng quan trắc và vận hành hệ thống bảo đảm an toàn thông tin cấp độ 3.

Chia sẻ dữ liệu giúp nâng cao chất lượng dự báo, nhận diện sớm nguy cơ thiếu nước, hỗ trợ ra quyết định và xây dựng phương án điều tiết. Đây cũng là cơ sở đưa Luật Tài nguyên nước vào thực tiễn, hướng tới quản lý thống nhất, hiện đại và bền vững.

Phục hồi dòng sông phải bắt đầu từ kiểm soát ô nhiễm

Bên cạnh số lượng nước, suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm tại nhiều lưu vực sông đặt ra yêu cầu cấp bách. Đô thị hóa và phát triển kinh tế tạo sức ép từ nước thải sinh hoạt, công nghiệp, nông nghiệp và suy giảm dòng chảy, ảnh hưởng hệ sinh thái và đời sống người dân.

Cục Quản lý Tài nguyên nước chia sẻ kinh nghiệm phục hồi các hệ thống sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy và Ngũ Huyện Khê. Giải pháp cần kết hợp kiểm soát nguồn thải, cải thiện chất lượng nước, duy trì dòng chảy, bảo vệ hệ sinh thái và tăng cường phối hợp giữa các địa phương.

Tại TP. Hồ Chí Minh, Sở Nông nghiệp và Môi trường chia sẻ kinh nghiệm hồi sinh sông, kênh, rạch. Dự án Nhiêu Lộc – Thị Nghè kết hợp thu gom nước thải, nạo vét, cải thiện dòng chảy, di dời nhà ven kênh với phát triển không gian công cộng và du lịch đường thủy. Tàu Hủ – Bến Nghé gắn cải thiện môi trường nước với chỉnh trang đô thị và giao thông ven kênh.

Đối với Kênh Đôi – Kênh Tẻ, Thành phố chỉnh trang bờ Bắc, kết hợp cải tạo cảnh quan, thoát nước, di dời, tái định cư và bảo đảm sinh kế. Các dự án rạch Xuyên Tâm, Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên hướng đến khôi phục dòng chảy, cải thiện môi trường nước và hình thành hành lang xanh.

Kinh nghiệm đặt ra yêu cầu đầu tiên là kiểm soát ô nhiễm tại nguồn. Nếu chỉ nạo vét, vớt rác, chỉnh trang hai bờ trong khi nước thải vẫn xả trực tiếp xuống kênh, rạch, ô nhiễm có thể tái diễn. Phục hồi phải gắn với thu gom, xử lý nước thải và kiểm soát nguồn phát sinh ô nhiễm.

Các diễn giả tại hội thảo cho rằng, các sông, kênh, rạch cần được xem là hạ tầng sinh thái đô thị. Cải tạo dòng chảy phải đi cùng bảo vệ hành lang nguồn nước, phát triển không gian xanh, nâng cao khả năng tiêu thoát nước và thích ứng biến đổi khí hậu. Di dời, giải phóng mặt bằng cần gắn với tái định cư, sinh kế và sự đồng thuận của người dân.

Hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào phối hợp liên ngành và quản lý sau đầu tư: thu gom nước thải, duy trì chất lượng nước, vận hành công trình và bảo trì không gian công cộng.

Kết nối dự báo với hành động

Phiên tọa đàm “Từ dự báo nguồn nước đến phục hồi dòng sông: Quản trị nước bằng dữ liệu và hành động” tập trung vào dự báo, điều hòa nguồn nước, ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn, phục hồi sông, chia sẻ dữ liệu và phối hợp liên ngành, liên vùng. Các ý kiến hướng tới giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị.

Hội thảo kết nối cơ quan quản lý, nhà khoa học, địa phương và doanh nghiệp, góp phần nhận diện vấn đề ưu tiên, chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất giải pháp bảo đảm an ninh nguồn nước. Yêu cầu xuyên suốt là chuyển dữ liệu, tri thức thành hành động cụ thể, có phối hợp và theo dõi lâu dài.