Lừa đảo công nghệ cao bùng phát: Khi AI bị lợi dụng

Trong kỷ nguyên số, khi trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, thì mặt trái của công nghệ này cũng ngày càng bộc lộ rõ rệt. Không chỉ dừng lại ở các hành vi lừa đảo truyền thống trên không gian mạng, tội phạm công nghệ cao hiện nay đang bước vào một giai đoạn mới – “AI hóa” toàn diện, khiến mức độ tinh vi, quy mô và thiệt hại gia tăng đáng kể. Những con số và cảnh báo từ các tổ chức trong nước và quốc tế cho thấy, lừa đảo công nghệ cao không còn là nguy cơ tiềm ẩn mà đã trở thành một trong những thách thức an ninh nổi bật nhất hiện nay.

Khi AI trở thành “công cụ đắc lực” của tội phạm

Nếu trước đây, lừa đảo chủ yếu dựa vào các kịch bản đơn giản như giả mạo tin nhắn hay email, thì hiện nay AI đã giúp tội phạm nâng cấp toàn bộ quy trình. Công nghệ deepfake – một dạng AI có khả năng tạo hình ảnh, video và giọng nói giả mạo – đang trở thành “vũ khí” nguy hiểm.

Theo cảnh báo của Tổ chức Cảnh sát Hình sự Quốc tế (Interpol), tội phạm mạng đang khai thác AI để giả mạo giọng nói, khuôn mặt và video của lãnh đạo doanh nghiệp, qua đó thực hiện các vụ lừa đảo quy mô lớn. Một trong những vụ việc điển hình là tại Hồng Kông (Trung Quốc), khi một công ty bị lừa chuyển tới 25 triệu USD sau một cuộc họp trực tuyến mà toàn bộ người tham gia đều là sản phẩm của deepfake.

Tại Việt Nam, cơ quan chức năng cũng ghi nhận nhiều trường hợp tội phạm sử dụng AI để tạo video giả mạo lãnh đạo, doanh nhân hoặc người nổi tiếng, khiến nạn nhân khó phân biệt thật - giả. Đáng chú ý, chỉ với một vài hình ảnh hoặc đoạn ghi âm ngắn, AI có thể tái tạo giọng nói và khuôn mặt với độ chính xác gần như tuyệt đối.

Không dừng lại ở việc giả mạo, AI còn được sử dụng để tự động hóa toàn bộ quy trình lừa đảo. Theo các chuyên gia an ninh mạng, các hệ thống AI có thể phân tích dữ liệu, xây dựng hồ sơ nạn nhân, cá nhân hóa kịch bản và thậm chí trò chuyện theo thời gian thực để thuyết phục mục tiêu. Điều này giúp tội phạm tăng tốc độ và phạm vi tiếp cận lên gấp nhiều lần so với trước.

Xu hướng toàn cầu: Lừa đảo bước vào kỷ nguyên “AI hóa”

Lừa đảo công nghệ cao đang trở thành vấn đề toàn cầu. Báo cáo của Interpol cho thấy, các hình thức lừa đảo tài chính, đặc biệt là Business Email Compromise (BEC), đang gây thiệt hại hàng tỷ USD mỗi năm cho doanh nghiệp trên toàn thế giới .

Đáng chú ý, xu hướng mới của tội phạm mạng là chuyển từ các cuộc tấn công đơn lẻ sang mô hình “công nghiệp hóa” lừa đảo. Các “scam center” – trung tâm lừa đảo – được vận hành như doanh nghiệp, với hệ thống công nghệ, kịch bản và nhân sự chuyên nghiệp. Trong bối cảnh đó, AI đóng vai trò như một “trợ lý thông minh”, giúp tối ưu hóa từng khâu từ tìm kiếm nạn nhân đến thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản .

Một điểm đáng lo ngại khác là sự phổ biến của các công cụ AI mã nguồn mở. Chỉ với chi phí thấp và kỹ năng cơ bản, tội phạm có thể sử dụng các nền tảng tạo giọng nói, video giả để thực hiện hành vi lừa đảo. Điều này làm giảm đáng kể rào cản gia nhập “ngành công nghiệp” tội phạm mạng, khiến số lượng đối tượng tham gia ngày càng gia tăng.

Điểm nguy hiểm nhất của lừa đảo sử dụng AI không chỉ nằm ở thiệt hại tài chính, mà còn ở việc phá vỡ niềm tin – yếu tố cốt lõi trong các giao dịch xã hội. Nếu trước đây, con người có thể dựa vào hình ảnh, giọng nói để xác thực thông tin, thì nay những dấu hiệu đó cũng có thể bị giả mạo.

Các chuyên gia nhận định, chúng ta đang bước vào một “khủng hoảng niềm tin” khi ranh giới giữa thật và giả ngày càng bị xóa nhòa. Trong môi trường đó, ngay cả những người có kinh nghiệm cũng có thể trở thành nạn nhân. Thực tế cho thấy, nhiều người dù kiểm tra nhiều lần vẫn không thể phát hiện dấu hiệu bất thường trong các video hoặc cuộc gọi deepfake .

Trước sự gia tăng của lừa đảo công nghệ cao, các cơ quan chức năng tại Việt Nam đã triển khai nhiều biện pháp mạnh mẽ. Bộ Công an liên tục mở các chiến dịch truy quét, triệt phá các đường dây lừa đảo xuyên quốc gia, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế trong phòng chống tội phạm mạng.

Song song đó, các tổ chức công nghệ và cộng đồng cũng tham gia tích cực vào cuộc chiến này. Điển hình, dự án “Chống Lừa Đảo” đã phát triển công cụ sử dụng AI để nhận diện website giả mạo với độ chính xác lên tới 98%, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu hàng chục nghìn trang web độc hại nhằm cảnh báo người dùng.

Ngoài ra, hệ thống ngân hàng và các tổ chức tài chính cũng đang siết chặt các quy định về xác thực, áp dụng công nghệ sinh trắc học và tăng cường giám sát giao dịch nhằm hạn chế rủi ro. Những biện pháp này đã góp phần giảm tỷ lệ nạn nhân, dù chưa thể triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ.

Đáng chú ý, các quy định pháp luật cũng đã đề cập trực diện tới những vấn đề nóng như AI/deepfake, bảo vệ dữ liệu cá nhân, yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm nhanh, đồng thời ưu tiên bảo vệ các nhóm yếu thế như trẻ em, người cao tuổi và người hạn chế nhận thức. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả, cần sớm hoàn thiện các nghị định xử phạt với chế tài đủ mạnh; thiết lập cơ chế cưỡng chế hiệu quả đối với các nền tảng xuyên biên giới; triển khai giải pháp phong tỏa dòng tiền lừa đảo theo thời gian thực; đồng thời nâng cao năng lực điều tra số cho lực lượng tại địa phương.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, dữ liệu cá nhân đang trở thành một trong những tài sản có giá trị lớn nhất trong nền kinh tế số. Từ số điện thoại, email, thông tin định danh đến lịch sử giao dịch và hành vi tiêu dùng, gần như mọi hoạt động trên môi trường số đều để lại dấu vết dữ liệu. Trong bối cảnh dữ liệu bị khai thác ngày càng sâu cho quảng cáo, tiếp thị, phân tích hành vi và các mô hình kinh doanh dựa trên AI, việc siết chặt chế tài đối với các hành vi thu thập, xử lý, mua bán và làm lộ dữ liệu không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là yêu cầu quản trị bắt buộc đối với tổ chức, doanh nghiệp và cả cá nhân tham gia môi trường số.

Nhìn về phía trước, các chuyên gia dự báo năm 2026 và những năm tiếp theo, lừa đảo công nghệ cao sẽ tiếp tục gia tăng về mức độ tinh vi, đặc biệt là với sự hỗ trợ của AI. Các hình thức tấn công đa kênh, kết hợp giữa email, mạng xã hội, cuộc gọi và video sẽ trở nên phổ biến hơn, khiến việc phát hiện ngày càng khó khăn.

Trong bối cảnh đó, cuộc chiến chống lừa đảo không còn chỉ là nhiệm vụ của cơ quan chức năng, mà đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội – từ doanh nghiệp, tổ chức đến từng cá nhân. Nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng số và xây dựng thói quen bảo mật là những yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro.

Có thể thấy, AI – công nghệ được kỳ vọng mang lại nhiều giá trị tích cực – cũng đang bị lợi dụng để phục vụ mục đích xấu, tạo ra một làn sóng lừa đảo công nghệ cao chưa từng có tiền lệ. Khi công nghệ càng phát triển, ranh giới giữa tiện ích và rủi ro càng trở nên mong manh. Trong cuộc đua giữa tội phạm và các biện pháp phòng chống, yếu tố quyết định cuối cùng vẫn nằm ở con người – ở sự tỉnh táo, cảnh giác và khả năng thích ứng với một thế giới số ngày càng phức tạp.