Phục hồi rừng sau khai khoáng: Mở dòng tiền mới từ thị trường carbon

Vấn đề được bàn thảo tại hội thảo “Giải pháp dựa vào tự nhiên (NbS) nhằm phục hồi rừng sau khai thác khoáng sản và cơ hội tham gia thị trường carbon trong tương lai” do Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam thông qua Trung tâm Chứng nhận Quản lý rừng bền vững (VFCC) phối hợp với Forest Trends tổ chức sáng ngày 29/9.

Tại hội thảo, các chuyên gia tập trung phân tích tác động của khai thác khoáng sản tới rừng, những hạn chế trong quản lý, cũng như cơ hội biến quá trình phục hồi rừng thành nguồn giá trị mới từ carbon.

Khai khoáng để lại “khoảng trống” cần nguồn lực phục hồi

Theo TS. Tô Xuân Phúc, Forest Trends, khai thác khoáng sản có những tác động đáng kể đến thảm thực vật và hệ sinh thái rừng. Tuy nhiên, khoáng sản hiện chưa được nhìn nhận đầy đủ như một nhóm hàng hóa có nguy cơ gây mất rừng.

Hoạt động khai thác có thể làm mất thảm thực vật, phá vỡ cấu trúc đất, chia cắt sinh cảnh, gia tăng xói mòn và ảnh hưởng đến nguồn nước. Không chỉ khu vực khai thác trực tiếp, đường giao thông, khu vực chế biến và những thay đổi sử dụng đất xung quanh cũng có thể tạo thêm áp lực lên rừng.

Từ góc độ quản lý, TS. Trần Lâm Đồng, Phó Giám đốc Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, cho rằng cần nhìn nhận việc kiểm soát tác động của khai thác khoáng sản đối với rừng như một phần trong chiến lược bảo vệ rừng và ứng phó biến đổi khí hậu.

Trong khi đó, khung pháp lý hiện hành đã có các quy định liên quan đến đất đai, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, đánh giá tác động môi trường và phục hồi môi trường sau khai thác. Tuy nhiên, tài liệu nghiên cứu chỉ ra vẫn còn những khoảng trống về quy hoạch, phối hợp giữa các cơ quan, chia sẻ dữ liệu và giám sát sau khi dự án được cấp phép.

Điều này cũng đặt ra câu hỏi về nguồn lực cho quá trình phục hồi. Nếu chỉ coi phục hồi rừng là một khoản chi phí môi trường, doanh nghiệp sẽ phải gánh toàn bộ chi phí trong khi giá trị kinh tế của hệ sinh thái được phục hồi chưa được tính đầy đủ.

Từ chi phí phục hồi đến giá trị carbon

Một hướng tiếp cận được các chuyên gia đưa ra là gắn phục hồi rừng với khả năng tạo giá trị carbon.

Nghiên cứu về giải pháp dựa vào tự nhiên cho thấy điều kiện tại các khu vực sau khai thác rất khác nhau. Bãi thải than có địa hình dốc, nhiều đá, đất nghèo dinh dưỡng và khó phục hồi; trong khi khu vực sau khai thác bauxite có điều kiện thuận lợi hơn cho việc tái lập thảm thực vật.

Do đó, thay vì áp dụng một mô hình phục hồi giống nhau, nhóm nghiên cứu đề xuất lựa chọn cây trồng và phương thức phục hồi phù hợp với từng khu vực. Với những nơi thuận lợi, có thể phát triển rừng kinh tế kết hợp carbon; với những khu vực khó khăn, nên phục hồi dài hạn, ưu tiên mục tiêu môi trường và carbon.

“

Các giải pháp dựa vào tự nhiên có thể giúp phục hồi thảm thực vật, hệ sinh thái bản địa, đồng thời tạo cơ hội để doanh nghiệp và địa phương tham gia thị trường carbon trong tương lai. Khi khu vực sau khai thác được phục hồi, lượng carbon hấp thụ có thể được theo dõi, đo đếm và kiểm chứng, qua đó tạo cơ sở hình thành tín chỉ carbon nếu đáp ứng các yêu cầu của thị trường.

GS.TS Vũ Tấn Phương, Giám đốc VFCC

Các tính toán trong nghiên cứu cho thấy sau 15 năm, lượng carbon tích lũy của một số mô hình có thể đạt mức đáng kể. Keo lai trên bãi thải than được ước tính đạt 157,5 tCO₂/ha; trong khi một số mô hình tại khu vực sau khai thác bauxite đạt trên 460 tCO₂/ha.

Đây là tiềm năng hấp thụ carbon được tính toán trong nghiên cứu, chưa phải tín chỉ carbon đã được phát hành hoặc giao dịch.

GS.TS Vũ Tấn Phương, Giám đốc VFCC, cho rằng giải pháp dựa vào tự nhiên có thể giúp khôi phục thảm thực vật, hệ sinh thái bản địa, đồng thời mở ra cơ hội để các doanh nghiệp và địa phương tham gia thị trường carbon trong tương lai.

Theo ông Phương, những khu vực sau khai thác được phục hồi bằng rừng và đáp ứng các yêu cầu cần thiết có thể tạo ra khả năng hấp thụ carbon. Khi lượng carbon được theo dõi, đo đếm và kiểm chứng, giá trị tăng thêm về trữ lượng carbon có thể trở thành cơ sở để hình thành tín chỉ carbon.

Đây chính là điểm giao giữa trách nhiệm môi trường và tài chính carbon. Chi phí bỏ ra để phục hồi rừng, nếu được thực hiện theo một lộ trình phù hợp, có thể không chỉ mang lại lợi ích môi trường mà còn tạo thêm nguồn lực tài chính từ giá trị carbon trong tương lai.

Tài liệu nghiên cứu cũng khuyến nghị đối với khu vực khai thác than và apatit, cần phục hồi dài hạn theo mục tiêu môi trường, đồng thời hướng tới các dự án carbon để tạo nguồn tài chính bổ sung. Với khu vực sau khai thác bauxite, có thể kết hợp phát triển rừng kinh tế với carbon.

Tuy nhiên, từ tiềm năng hấp thụ carbon đến một tín chỉ có thể đưa ra thị trường vẫn cần nhiều bước về đo đếm, kiểm chứng và đáp ứng các yêu cầu của thị trường. Vì vậy, điều quan trọng trước mắt là thiết kế cơ chế phục hồi đủ dài hạn, minh bạch dữ liệu và xác định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp sau khai thác.

Nếu làm được điều này, thị trường carbon có thể trở thành một nguồn lực bổ sung, giúp giảm gánh nặng tài chính cho quá trình phục hồi rừng, đồng thời tạo thêm động lực kinh tế để doanh nghiệp thực hiện tốt hơn trách nhiệm môi trường sau khai thác.