Quản trị AI trách nhiệm: Bước chuyển từ chuẩn mực “luật mềm” sang khuôn khổ ràng buộc

Định hướng chủ quyền AI và chiến lược tự chủ công nghệ trong khu vực công

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành hạ tầng quốc gia trọng yếu tương tự điện, nước và viễn thông, việc xác định rõ chủ quyền AI là yêu cầu cấp thiết đối với các quốc gia ASEAN.

Chia sẻ tại phiên thảo luận chuyên đề trong khuôn khổ Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 ngày 19/8, TS. Randeep Kaur, Chuyên gia Kinh tế về Chính sách số và AI, Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), chủ quyền về AI là năng lực của một quốc gia hoặc doanh nghiệp trong việc phát triển và kiểm soát hạ tầng AI, dữ liệu, mô hình, ứng dụng, nhân lực và khuôn khổ pháp lý của mình với mức độ tự chủ cao. Phạm vi của chủ quyền này bao trùm toàn bộ “chuỗi công nghệ AI”, từ hạ tầng kỹ thuật như trung tâm dữ liệu và chip/GPU đến các khuôn khổ pháp lý và quản trị AI tự chủ. Việc theo đuổi chủ quyền AI không phải là một lựa chọn đóng kín mà là sự lựa chọn trên một phổ giữa kiểm soát và hợp tác, trong đó vùng trung gian (tự chủ có trọng tâm hoặc tự chủ – hợp tác cân bằng) là vị trí thực tiễn đối với đa số quốc gia.

Trong khi đó, ông Nguyễn Mạnh Hà, Chuyên gia Tư vấn Giải pháp cấp cao, Trung tâm Dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo Viettel cho rằng, chủ quyền AI là xu thế tất yếu nhằm đối phó với các rủi ro về an ninh quốc gia, ngăn ngừa lạm dụng dữ liệu và đảm bảo tự chủ chiến lược trong bối cảnh xung đột địa chính trị. Tại Việt Nam, Viettel đang hiện thực hóa hạ tầng AI có chủ quyền thông qua việc sở hữu và vận hành hạ tầng đầu - cuối, đảm bảo toàn bộ dữ liệu huấn luyện ở lại trong nước mà không qua trung gian nước ngoài.

Bên cạnh các siêu mô hình, TS. Randeep Kaur cũng nhấn mạnh vai trò của các mô hình ngôn ngữ nhỏ (SLM) với quy mô từ 1 triệu đến 10 tỷ tham số. SLM mang lại lợi thế vượt trội về quyền chủ quyền và kiểm soát dữ liệu do có thể triển khai hoàn toàn trên hạ tầng tại chỗ, đặc biệt phù hợp để quản lý dữ liệu nhạy cảm trong các ngành tư pháp, thuế, y tế và quốc phòng. Với đặc tính độ trễ thấp, tiêu thụ năng lượng ít và khả năng hoạt động ngoại tuyến, SLM dễ dàng tinh chỉnh phù hợp với ngôn ngữ địa phương khi các mô hình toàn cầu hoạt động kém. Định hướng chính sách hiện nay khuyến khích sự linh hoạt giữa SLM và LLM, trong đó ưu tiên dùng SLM tại chỗ khi có yêu cầu cao về nơi lưu trữ dữ liệu và bảo mật.

Tuy nhiên, việc triển khai AI trong khu vực công vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Nghiên cứu của Viettel cho thấy, chi phí hạ tầng GPU gần như tăng gấp đôi và việc thiếu hụt chuyên gia AI đẳng cấp quốc tế là những rào cản lớn khiến ASEAN có nguy cơ tụt hậu xa hơn trong công nghệ AI tiên tiến. Để giải quyết vấn đề này, các quốc gia cần tận dụng Hiệp định khung ASEAN về kinh tế số (DEFA) để thúc đẩy quản trị dữ liệu, quyền riêng tư và luân chuyển nhân tài nhằm tập hợp năng lực tập thể.

Quản trị trách nhiệm và ranh giới đạo đức trong thực thi pháp luật và quyền con người

Song song với hạ tầng kỹ thuật, các khuôn khổ pháp lý lấy con người làm trung tâm đang trở thành xu hướng chủ đạo tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Ông Simone Boneschi, Chuyên gia khu vực về pháp quyền và quyền con người, Trung tâm Khu vực châu Á – Thái Bình Dương của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) chỉ ra rằng, khu vực ASEAN đang chuyển dịch từ các chuẩn mực “luật mềm” sang các khuôn khổ ràng buộc. Điển hình là Luật Trí tuệ nhân tạo của Việt Nam (số 134/2025/QH15) có hiệu lực từ tháng 3/2026, đạo luật AI có tính ràng buộc đầu tiên tại Đông Nam Á.

Tuyên bố Kuala Lumpur tháng 11/2025 cũng đã khẳng định nguyên tắc quản trị AI vì lợi ích chung của nhân loại và bảo đảm quyền lực không tập trung vào tay một số ít chủ thể. Một nguyên tắc ranh giới rõ ràng đã được xác lập: “Khi hệ thống AI ảnh hưởng đến ý nghĩa pháp lý, quyền hoặc nghĩa vụ, việc sử dụng phải được ghi nhận, có thể rà soát và phải có phê duyệt rõ ràng của con người”.

Vấn đề bảo mật và đặc quyền luật sư - khách hàng trong kỷ nguyên AI cũng đặt ra những rủi ro thực tế. Đưa ra dẫn chứng vụ việc Heppner tại Mỹ năm 2026, ông Bintang Hidayanto, Đồng sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Gani.AI cho biết, tòa án xác định các nhật ký trò chuyện với chatbot AI công cộng không được bảo vệ bởi đặc quyền bảo mật vì AI không phải là luật sư; điều này biến các trao đổi với công cụ AI thành việc tiết lộ thông tin cho bên thứ ba và có thể gây bất lợi trong tố tụng.

Ông Bintang Hidayanto nhấn mạnh, an toàn ở tầng ứng dụng không bảo đảm tính bảo mật nếu mô hình nền tảng bên dưới vẫn sử dụng dữ liệu đầu vào để huấn luyện. Do đó, các tổ chức pháp lý cần yêu cầu nhà cung cấp xác nhận bằng văn bản về nơi lưu trữ, thời hạn lưu giữ và quyền từ chối sử dụng dữ liệu để huấn luyện.

Để đảm bảo sử dụng AI trách nhiệm, ông Bintang đề xuất chín nguyên tắc, trong đó cốt lõi là phán đoán chuyên môn không thể ủy quyền cho máy móc. Mọi nhận định pháp lý quan trọng phải truy xuất được nguồn sơ cấp và phải có dấu vết kiểm toán để phân biệt bản dự thảo do AI hỗ trợ với phần chỉnh sửa của con người. Đặc biệt, cần đưa bước tự kiểm tra phản biện vào quy trình để phát hiện các “điểm mù” hoặc thiên lệch mà các mô hình AI có thể khuếch đại một cách thuyết phục.

Các chuyên gia đều cho rằng, AI mang lại lợi ích rõ rệt trong việc rút ngắn thời gian xử lý công việc hành chính và tăng tính minh bạch, nhưng cần được kiểm soát bởi cơ chế giám sát của con người. AI có thể hỗ trợ tư pháp nhưng không bao giờ được thay thế phán đoán của con người hay pháp quyền. AI nên hỗ trợ quá trình làm luật, nhưng không bao giờ được trở thành nguồn của pháp luật hay chủ thể nắm quyền lực công thay thế cho những người có trách nhiệm giải trình trước xã hội.