Thanh toán thông minh: “Hệ điều hành” chiến lược của nền kinh tế số

Từ hạ tầng thanh toán đến “hệ điều hành” dữ liệu của nền kinh tế

Trong kỷ nguyên số, thanh toán không còn đơn thuần là khâu cuối cùng của một giao dịch mua bán mà đã chuyển mình trở thành hạ tầng chiến lược, một “hệ điều hành” thực thụ của nền kinh tế số.

Chia sẻ tại hội thảo “Thanh toán thông minh trong kỷ nguyên số” do Báo Tuổi trẻ tổ chức ngày 6/6 tại TP. Hồ Chí Minh, ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho biết, các công nghệ như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI), định danh số và sinh trắc học đang thay đổi căn bản cách thức sản xuất và tiêu dùng. Thanh toán thông minh hiện diện tại mọi “điểm chạm” của đời sống, từ thương mại điện tử, dịch vụ công đến y tế, giáo dục và du lịch, tạo nên nền tảng dữ liệu quan trọng để mở rộng hệ sinh thái số.

Tính đến cuối năm 2025, hạ tầng thanh toán số tại Việt Nam đã có bước phát triển ấn tượng với hơn 20.000 ATM, 780.000 POS và sự tham gia của 83 ngân hàng cung ứng Internet Banking.

Tuy nhiên theo lãnh đạo Vụ Thanh toán, nền kinh tế số chỉ có thể phát triển mạnh nếu hệ sinh thái thanh toán đủ năng lực đổi mới nhưng phải kiểm soát rủi ro, đảm bảo an toàn dữ liệu và trách nhiệm với người dùng.

Ông Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh thêm, niềm tin chính là “hạ tầng vô hình” quan trọng nhất của thanh toán số, bởi người dân sẽ không sử dụng dịch vụ nếu cảm thấy không an toàn trước các thủ đoạn lừa đảo tinh vi như deepfake hay mã độc.

Để xây dựng lá chắn này, ngành Ngân hàng đã triển khai xác thực sinh trắc học và làm sạch dữ liệu dựa trên cơ sở dữ liệu dân cư quốc gia. Tính đến cuối tháng 5/2026, hệ thống đã gửi hơn 4,4 triệu lượt cảnh báo, ngăn chặn kịp thời hơn 1,5 triệu giao dịch bất thường với tổng giá trị hơn 5.000 tỷ đồng.

Ông Phạm Anh Tuấn khẳng định, phát triển thanh toán thông minh phải “nhanh hơn nhưng an toàn hơn, mở hơn nhưng kiểm soát tốt hơn và kết nối rộng hơn nhưng bảo vệ dữ liệu tốt hơn”.

Chỉ ra sự khác biệt cốt lõi giữa thanh toán điện tử truyền thống và thanh toán thông minh là nằm ở khả năng sản sinh dữ liệu, GS,TS. Nguyễn Đức Trung, Hiệu trưởng Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh cho biết, thanh toán thông minh tạo ra 6 lớp dữ liệu từ người mua, người bán, bù trừ đến hành vi tiêu dùng và mật độ bán hàng.

“Những lớp dữ liệu vẽ cho chúng ta một bức tranh toàn cảnh về nền kinh tế thực và kinh tế số”, ông Trung nhấn mạnh và cho rằng đây chính là hạ tầng không thể thiếu để TP. Hồ Chí Minh đạt mục tiêu kinh tế số chiếm 30% GDP trong 5 năm tới.

Một giá trị đột phá khác của thanh toán thông minh là khả năng giải quyết bài toán tiếp cận tài chính cho nhóm đối tượng “dưới chuẩn”. GS,TS. Nguyễn Đức Trung chỉ ra rằng, có khoảng 30% người Việt Nam không có hồ sơ tín dụng truyền thống, khiến họ khó tiếp cận vốn vay.

Tuy nhiên, thông qua hàng trăm giao dịch thanh toán thông minh hàng ngày, dữ liệu này có thể được sử dụng để chấm điểm tín dụng thay thế, giúp người dân và các hộ tiểu thương tiếp cận vốn ngay lập tức mà không cần hồ sơ phức tạp. Mô hình này đã thành công rực rỡ tại Trung Quốc với Alipay và WeChat Pay, nơi hàng chục triệu hộ kinh doanh được cho vay dựa hoàn toàn trên lịch sử giao dịch.

“Alipay và WeChat Pay cho vay hàng chục triệu hộ tiểu thương không cần hồ sơ tín dụng, mà dựa hoàn toàn trên hồ sơ giao dịch của các hộ tiểu thương. Từ đó phát triển một nền kinh tế số cực kỳ mạnh mẽ ở Trung Quốc”, ông Trung cho biết.

Ông Nguyễn Lộc Hà, Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP. Hồ Chí Minh xác định, thanh toán số là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tại TP. Hồ Chí Minh, nơi chiếm 33% doanh thu thương mại điện tử cả nước, thanh toán thông minh không chỉ giúp giảm chi phí xã hội mà còn hỗ trợ quản lý thuế minh bạch, hướng tới mục tiêu thu ngân sách kỷ lục 1 triệu tỷ đồng vào năm 2026.

Hệ sinh thái số liên thông và khát vọng kết nối xuyên biên giới

Để thanh toán thông minh thực sự đi sâu vào đời sống, việc xây dựng các hệ sinh thái tài chính toàn diện là yêu cầu cấp thiết. Các ngân hàng thương mại và Fintech đang cụ thể hóa tầm nhìn này bằng những giải pháp thiết thực cho hơn 5 triệu hộ kinh doanh tại Việt Nam.

Ông Nguyễn Chí Hiển, Phó Giám đốc Khối Khách hàng cá nhân VPBank chia sẻ, thay vì các dịch vụ rời rạc, hộ kinh doanh cần một hệ sinh thái tổng thể từ mở tài khoản online, quản lý dòng tiền đến vay thấu chi tức thì dựa trên dữ liệu giao dịch.

“Thanh toán không tiền mặt mới chỉ là điểm khởi đầu và đáp ứng được một phần cơ bản ban đầu. Bài toán quan trọng hơn là phải giúp hộ kinh doanh quản lý vận hành, tối ưu dòng tiền và tăng trưởng bền vững thông qua một hệ sinh thái tài chính tổng thể đồng hành xuyên suốt kết nối mọi hoạt động, từ mở tài khoản, nộp thuế đến quản lý doanh thu”, ông Hiển cho biết.

Ông Đàm Thế Thái, Phó Tổng Giám đốc HDBank, đưa ra giải pháp “combo” tích hợp phần mềm bán hàng, xuất hóa đơn điện tử và kết nối đóng thuế trực tiếp, giúp chủ hộ kinh doanh tiết kiệm tới 80% thời gian quản lý. HDBank cũng tiên phong đưa kiosk y tế và giải pháp thanh toán EduPay vào hàng trăm bệnh viện và trường học, giúp tự động hóa quy trình thanh toán học phí và viện phí.

Đại diện cho khối Fintech, ông Nguyễn Bá Diệp, Đồng sáng lập kiêm Phó Chủ tịch MoMo cho biết, MoMo đang phục vụ hàng chục ngàn doanh nghiệp và gần 500.000 tiểu thương, cung cấp ứng dụng giúp tiểu thương thanh toán không dùng tiền mặt, vận hành số, kê khai thuế và xuất hóa đơn điện tử. Tiểu thương có thể tiếp cận vốn vay ngay trên cùng một nền tảng quản lý mà không cần qua nhiều thủ tục phức tạp.

Một động lực tăng trưởng mới quan trọng của nền kinh tế số là thanh toán xuyên biên giới. Ông Nguyễn Đăng Hùng, Phó Tổng Giám đốc NAPAS cho biết, du lịch toàn cầu đang tăng trưởng 31% mỗi năm. Việt Nam đã đón 25 triệu lượt khách quốc tế đến Việt Nam năm 2025 và doanh thu du lịch đã lần đầu vượt 1 triệu tỷ đồng.

“Mục tiêu đến năm 2030, du lịch sẽ đóng góp tới 14% GDP. Tuy nhiên, để đạt được con số thách thức này, chúng ta phải giải quyết được bài toán lớn nhất của du khách, đó là trải nghiệm thanh toán”, đại diện NAPAS nhấn mạnh.

Theo đó, để giải quyết bài toán này, việc chuẩn hóa mã QR (VietQR Global) đã cho phép khách du lịch từ Thái Lan, Campuchia, Lào, Trung Quốc, Hàn Quốc thanh toán trực tiếp tại Việt Nam và ngược lại. Điều này không chỉ nâng cao trải nghiệm du khách mà còn thúc đẩy “xuất khẩu tại chỗ”.

“Cần lưu ý rằng, gần 70% lượng khách đến Việt Nam thuộc khu vực châu Á - Thái Bình Dương, vì vậy việc ưu tiên kết nối trong khu vực này sẽ tạo điều kiện tối đa cho người dân và doanh nghiệp thúc đẩy giao thương”, ông Hùng nói thêm.

Dưới góc độ các tổ chức quốc tế, ông Sharah Jain, Giám đốc Quốc gia Mastercard phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào cũng nhấn mạnh về việc xóa bỏ rào cản thanh toán: “Giai đoạn tăng trưởng tiếp theo không chỉ là về sự chấp nhận, mà là về việc kết nối toàn bộ hệ sinh thái”.

Trong khi đó, bà Đặng Tuyết Dung, Giám đốc Quốc gia Visa tại Việt Nam và Lào cho rằng, niềm tin và trải nghiệm người dùng là yếu tố trọng tâm để thúc đẩy thanh toán thông minh.

“Chúng tôi cam kết thúc đẩy thanh toán số an toàn và bao trùm thông qua công nghệ để giảm “ma sát” giao dịch. Visa cũng đang triển khai chương trình giúp các đối tác nhanh chóng tham gia vào kỷ nguyên AI, khởi tạo và xử lý giao dịch một cách đồng bộ và liên thông trên toàn thế giới”, đại diện Visa chia sẻ.