Phát triển thanh toán thông minh phải đi đôi với an toàn và quản trị rủi ro

Thanh toán số tăng trưởng mạnh, gian lận công nghệ cao gia tăng

Ngày 12/6, tại Ninh Bình, Chi Hội thẻ, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam tổ chức Hội nghị Quản lý rủi ro thanh toán năm 2026 với chủ đề: “An ninh hoạt động thanh toán trong kỷ nguyên số - Cơ hội và thách thức”.

Phát biểu tại Hội nghị, ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cho biết, trong những năm qua, dưới sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ và NHNN, hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) tại Việt Nam đã đạt được những bước tiến vượt bậc. Chỉ tính riêng trong 4 tháng đầu năm 2026, giao dịch TTKDTM đã tăng trưởng ấn tượng với mức tăng 36,02% về số lượng và 10,74% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Thị trường cũng đang chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ sang các phương thức thanh toán hiện đại qua Internet, Mobile Banking và đặc biệt là thanh toán qua mã QR.

Tuy nhiên, đi cùng với những bước tiến vượt bậc trên, thì sự bùng nổ của thanh toán số trong "kỷ nguyên số" cũng đặt ra cho ngành Ngân hàng những thách thức chưa từng có. Sự phát triển thần tốc của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) mang lại nhiều tiện ích vượt trội nhưng đồng thời cũng kèm theo các rủi ro khôn lường về an ninh mạng và gian lận tài chính tinh vi. "Tội phạm công nghệ cao đang liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn, nhắm trực tiếp vào các khâu xung yếu nhất của dịch vụ tài chính", ông Phạm Anh Tuấn chia sẻ.

Qua thực tiễn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán chỉ ra, rủi ro trong mảng thẻ thời gian qua tập trung vào hai giai đoạn chính:

Thứ nhất, rủi ro trong khâu phát hành (định danh và xác thực): Các đối tượng gian lận lợi dụng kẽ hở hoặc mạo danh, sử dụng giấy tờ tùy thân giả mạo để mở tài khoản, mở thẻ hoặc ví điện tử. Từ đó, chúng thiết lập các tài khoản "rác" (mule accounts), biến đây thành công cụ trung chuyển tiền lừa đảo, gây khó khăn cho cơ quan chức năng trong việc truy vết dòng tiền gian lận.

Thứ hai, rủi ro trong khâu thanh toán và chấp nhận thẻ: Việc đánh cắp thông tin thẻ, sử dụng phần mềm độc hại, hay lập các đơn vị chấp nhận thanh toán (ĐVCNTT) giả mạo để thực hiện các giao dịch khống, chiếm đoạt tài sản vẫn đang diễn biến phức tạp. Việc quản lý rủi ro tại các ĐVCNTT liên quan đến các giao dịch nghi ngờ gian lận, lừa đảo đòi hỏi sự giám sát liên tục và phối hợp chặt chẽ.

Xây dựng nhiều lớp bảo vệ cho hệ sinh thái thanh toán số

Nhận thức rõ "Niềm tin là hạ tầng vô hình nhưng quan trọng nhất của nền kinh tế số", ông Phạm Anh Tuấn cho biết, NHNN đã lấy an toàn hệ thống và niềm tin của thị trường làm điều kiện nền tảng để phát triển. Thời gian qua, NHNN đã chủ động, quyết liệt triển khai đồng bộ nhiều giải pháp:

Thứ nhất, hoàn thiện hành lang pháp lý chặt chẽ: NHNN nỗ lực hoàn thiện cơ chế, chính sách để tạo khuôn khổ pháp lý đồng bộ, an toàn. Điển hình là việc tập trung xây dựng Nghị định sửa đổi Nghị định 52/2024/NĐ-CP về TTKDTM, đồng thời NHNN đã ban hành Thông tư số 18/2024/TT-NHNN ngày 28/6/2024 quy định về hoạt động thẻ ngân hàng (được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 45/2025/TT-NHNN ngày 19/11/2025), nhằm nâng cao các biện pháp an ninh, an toàn, bảo mật trong việc phát hành và sử dụng thẻ ngân hàng.

Thứ hai, ứng dụng dữ liệu dân cư để "làm sạch" hệ thống (Đề án 06): Nhằm xác thực chính xác chủ tài khoản, ngăn chặn triệt để tình trạng sử dụng giấy tờ giả mạo mở thẻ/tài khoản, ngành Ngân hàng đã phối hợp sát sao với Bộ Công an triển khai Kế hoạch 01/KHPH-BCA-NHNN. Tính đến ngày 22/5/2026, chúng ta đã có hơn 161,2 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và hơn 2,26 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức được đối chiếu thông tin sinh trắc học qua căn cước công dân gắn chip hoặc ứng dụng VNeID. Đây là "lá chắn" vững chắc nhất để triệt tiêu tài khoản rác.

Thứ ba, vận hành Hệ thống phòng ngừa rủi ro gian lận (SIMO): Để chủ động cảnh báo, NHNN đã xây dựng và đưa vào vận hành Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận. Tính đến tháng 6/2026, hệ thống đã kết nối tới 147 đơn vị. Thông qua sự chủ động báo cáo của các tổ chức thành viên, NHNN đã thu thập, đưa vào danh sách đen theo dõi khoảng 503.436 tài khoản thanh toán, 25.970 ví điện tử, 7.175 ĐVCNTT và 197.228 thẻ ngân hàng có dấu hiệu nghi ngờ gian lận, lừa đảo. Hệ thống SIMO đã chứng minh hiệu quả thực chiến khi hỗ trợ cảnh báo tới khoảng 4,5 triệu lượt khách hàng, giúp hơn 1,5 triệu lượt khách hàng kịp thời tạm dừng/hủy bỏ giao dịch gian lận, bảo vệ thành công số tiền lên tới hơn 4,3 nghìn tỷ đồng.

Thứ tư, siết chặt kỷ luật giao dịch bù trừ điện tử: Để phòng ngừa việc lợi dụng dịch vụ ngân hàng chia nhỏ dòng tiền bất hợp pháp, NHNN đã yêu cầu các đơn vị tuân thủ nghiêm ngặt quy định: Các lệnh thanh toán có giá trị từ 500 triệu đồng trở lên phải thực hiện qua hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng do NHNN vận hành và quản lý để bảo đảm kiểm soát rủi ro và thanh khoản hệ thống, không được tự ý chia/tách lệnh thanh toán thành các món nhỏ.

Để hiện thực hóa quan điểm phát triển thanh toán thông minh nhanh hơn nhưng an toàn hơn, mở hơn nhưng phải kiểm soát tốt hơn, kết nối rộng hơn nhưng phải bảo vệ dữ liệu tốt hơn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán đề nghị các tổ chức tín dụng, các tổ chức phát hành thẻ, tổ chức thanh toán thẻ tập trung thực hiện tốt các nhiệm vụ trọng tâm sau:

Thứ nhất, nâng cao chất lượng phòng chống gian lận, cảnh báo sớm và phối hợp trong xử lý rủi ro.

"Tôi đánh giá rất cao việc Hiệp hội Ngân hàng đã ban hành Sổ tay hướng dẫn phối hợp hỗ trợ xử lý rủi ro đối với tài khoản/thẻ và đơn vị chấp nhận thanh toán. Yêu cầu các đơn vị nghiêm túc thực hiện, đánh giá hiệu quả và rút kinh nghiệm liên tục", ông Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh.

Theo đó, sự phối hợp chéo giữa các ngân hàng và cơ quan công an là chìa khóa để chặn đứng dòng tiền gian lận theo thời gian thực. Nghiên cứu xây dựng cơ chế kết nối dữ liệu để phong tỏa nhanh, tạm dừng giao dịch khẩn cấp đối với các tài khoản lừa đảo, gian lận.

Tăng cường công tác quản lý, giám sát rủi ro và phát hiện hành vi bất thường đối với các giao dịch phát sinh trên hệ thống và các kết nối với đối tác bên ngoài; trong đó khẩn trương rà soát cơ chế yêu cầu/xử lý yêu cầu trích nợ từ tài khoản thanh toán, bao gồm cơ chế bảo mật, cơ chế ký điện tử/xác thực giao dịch và cơ chế giám sát, cung cấp thông tin biến động số dư, đặc biệt đối với các giao dịch phát sinh ngoài giờ hành chính.

Cảnh báo cho khách hàng, áp dụng xác thực tăng cường, tạm hoãn hoặc tạm dừng giao dịch, rà soát tài khoản thanh toán/ví điện tử/đơn vị chấp nhận thanh toán liên quan khi phát hiện giao dịch có dấu hiệu bất thường, không phù hợp với hành vi giao dịch thông thường của khách hàng hoặc không thuận/hợp đồng đã kết với khách hàng hoặc có mức độ rủi ro cao. Thiết lập cơ chế ký điện tử/xác thực giao dịch và hạn mức phù hợp với các giao dịch có mức độ rủi ro cao, giao dịch ngoài giờ hành chính, giao dịch từ thiết bị mới, người thụ hưởng mới.

Thứ hai, đẩy mạnh tích hợp công nghệ bảo mật tiên tiến. Các tổ chức cần tiếp tục triển khai các giải pháp an toàn trong thanh toán trực tuyến, thanh toán thẻ. Tích cực áp dụng các công nghệ như thẻ chip phi tiếp xúc, mã hóa thông tin thẻ (tokenization) và ứng dụng AI có trách nhiệm để giám sát, phát hiện các giao dịch bất thường.

Thứ ba, nghiêm túc cập nhật và chia sẻ dữ liệu. Yêu cầu các đơn vị tích cực cập nhật dữ liệu về các ĐVCNTT, thẻ ngân hàng và tài khoản có dấu hiệu vi phạm lên Hệ thống SIMO. Dữ liệu càng phong phú, năng lực cảnh báo và bảo vệ của toàn hệ thống càng mạnh mẽ.

Thứ tư, đẩy mạnh truyền thông và giáo dục tài chính: Ngân hàng cần đồng hành cùng người dân, đẩy mạnh truyền thông giúp khách hàng nâng cao kiến thức, kỹ năng tự bảo vệ thông tin thẻ, tài khoản cá nhân trước các thủ đoạn lừa đảo (phishing, social engineering) ngày càng tinh vi.

"NHNN cam kết sẽ tiếp tục đồng hành cùng các bộ, ngành, đặc biệt là Bộ Công an, cùng Hiệp hội Ngân hàng và các đơn vị trong ngành Ngân hàng để kiến tạo thể chế cho thanh toán thông minh. Chúng ta không chỉ đang bảo vệ an ninh, an toàn cho ngành Ngân hàng, mà đang bảo vệ nền móng vững chắc cho nền kinh tế số Việt Nam", ông Phạm Anh Tuấn khẳng định.