Tái cấu trúc hệ thống Quỹ tín dụng nhân dân: Mở đường cho một chu kỳ phát triển bền vững mới

Từ thách thức địa giới đến yêu cầu tái cấu trúc toàn hệ thống

Năm 2025 đánh dấu giai đoạn chuyển tiếp đặc biệt của hệ thống QTDND. Toàn quốc hiện có 1.176 QTDND với tổng tài sản hơn 204.400 tỷ đồng, vốn huy động đạt gần 182.600 tỷ đồng và vốn chủ sở hữu trên 15.190 tỷ đồng. Đây là quy mô lớn nhất từ trước đến nay của hệ thống. Tuy nhiên, đằng sau sự gia tăng về quy mô lại xuất hiện những dấu hiệu cho thấy mô hình tăng trưởng truyền thống đang dần bộc lộ giới hạn.

Trong 10 tháng đầu năm 2025, tăng trưởng tín dụng toàn hệ thống giảm 0,67%; có tới 695 QTDND giảm dư nợ tín dụng và 276 QTDND sụt giảm nguồn vốn huy động. Đáng chú ý, tiền gửi của các QTDND tại Ngân hàng Hợp tác xã tăng hơn 27%, trong khi dư nợ vay từ Ngân hàng Hợp tác xã giảm tới 66,6%. Điều này phản ánh thực trạng thừa vốn nhưng khó mở rộng tín dụng tại nhiều QTDND.

Một nguyên nhân quan trọng xuất phát từ sự thay đổi mạnh mẽ của thị trường tài chính. Các ngân hàng thương mại ngày càng đẩy mạnh ngân hàng số, cho vay trực tuyến, phát triển các gói tín dụng bán lẻ với lãi suất cạnh tranh. Trong khi đó, nhiều QTDND vẫn hoạt động trên nền tảng quản trị truyền thống, quy mô nhỏ, nguồn lực hạn chế và khó đầu tư cho chuyển đổi số.

Sự thay đổi địa giới hành chính cấp xã càng làm rõ hơn yêu cầu phải tái cấu trúc hệ thống. Sau sắp xếp, số đơn vị hành chính cấp xã trên cả nước giảm còn 3.211 đơn vị; trong đó xuất hiện hàng trăm trường hợp nhiều QTDND cùng tồn tại trên một địa bàn xã mới. Có 585 QTDND đang hoạt động trên địa bàn của 242 xã mới, mỗi xã có từ 2 đến 6 QTDND cùng đặt trụ sở chính. Nếu tiếp tục duy trì mô hình cũ, tình trạng cạnh tranh nội bộ, phân tán nguồn lực và chồng lấn địa bàn sẽ ngày càng gia tăng, làm giảm hiệu quả hoạt động của toàn hệ thống.

Đề án tái cấu trúc – giải pháp cho 3 bài toán lớn

Theo Đề án cơ cấu lại hệ thống QTDND giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045, tại mỗi đơn vị hành chính cấp xã chỉ còn tối đa một QTDND hoạt động. Việc xử lý sẽ được thực hiện thông qua sáp nhập, hợp nhất, giải thể hoặc chấm dứt hoạt động đối với các đơn vị không đủ điều kiện phát triển bền vững. Đề án được kỳ vọng giải quyết đồng thời 3 bài toán lớn, gồm:

Thứ nhất, nâng cao năng lực tài chính. Hiện nay, nhiều QTDND có quy mô vốn điều lệ thấp, khó đáp ứng yêu cầu đầu tư công nghệ, phát triển sản phẩm mới và quản trị rủi ro hiện đại. Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030, QTDND cấp xã phải có vốn điều lệ tối thiểu 5 tỷ đồng, QTDND liên xã tối thiểu 10 tỷ đồng.

Khi các quỹ được hợp nhất, nguồn vốn chủ sở hữu sẽ được tập trung, giúp nâng cao năng lực tài chính, tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế và tạo điều kiện mở rộng tín dụng cho thành viên.

Thứ hai, nâng cao hiệu quả quản trị và kiểm soát rủi ro. Thực tế cho thấy, đa số các vụ việc QTDND yếu kém trong thời gian qua đều xuất phát từ quy mô nhỏ, năng lực quản trị hạn chế và cơ chế kiểm soát nội bộ chưa hiệu quả. Việc hình thành các QTDND quy mô lớn hơn sẽ tạo điều kiện chuyên nghiệp hóa bộ máy điều hành, tăng cường kiểm tra, kiểm soát nội bộ và chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ.

Đề án cũng đặt mục tiêu xử lý dứt điểm các QTDND yếu kém, hoàn thiện cơ chế thanh tra, giám sát và tăng cường các quy định phòng ngừa hành vi tham ô, chiếm đoạt tài sản.

Thứ ba, tạo động lực chuyển đổi số. Một QTDND quy mô vài nghìn thành viên khó có khả năng đầu tư hệ thống công nghệ hiện đại. Nhưng khi quy mô được mở rộng sau hợp nhất, chi phí đầu tư được phân bổ hiệu quả hơn, giúp các QTDND đủ điều kiện triển khai thanh toán số, quản trị dữ liệu khách hàng, chấm điểm tín dụng và kết nối sâu hơn với hệ sinh thái tài chính của Ngân hàng Hợp tác xã.

Lợi ích kinh tế từ mô hình “Một xã – một QTDND”

Các chuyên gia tài chính đánh giá chủ trương mỗi xã mới chỉ có một QTDND hoạt động sẽ tạo ra nhiều hiệu ứng tích cực. Trước hết là giảm cạnh tranh không cần thiết giữa các QTDND trên cùng địa bàn. Thay vì chia nhỏ thị phần và nguồn lực, các QTDND sẽ tập trung nguồn vốn, nhân lực và dữ liệu khách hàng để phát triển chung.

Thứ hai, quy mô thành viên tăng lên sẽ giúp giảm chi phí hoạt động bình quân trên mỗi khoản vay. Đây là điều kiện để QTDND từng bước thu hẹp khoảng cách lãi suất với ngân hàng thương mại.

Thứ ba, địa bàn hoạt động rộng hơn giúp đa dạng hóa khách hàng và phân tán rủi ro tín dụng. Một QTDND hoạt động trên phạm vi xã mới có quy mô dân cư lớn hơn sẽ giảm phụ thuộc vào một nhóm khách hàng hoặc một ngành nghề sản xuất cụ thể.

Thứ tư, tăng khả năng huy động vốn tại chỗ. Khi quy mô dân cư lớn hơn, cơ hội mở rộng thành viên và huy động nguồn vốn nhàn rỗi trong dân cư cũng tăng lên đáng kể.

Đây là nền tảng quan trọng để QTDND tiếp tục thực hiện sứ mệnh hỗ trợ hộ gia đình, hợp tác xã, hộ sản xuất kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ tại khu vực nông thôn.

Tái cấu trúc hệ thống QTDND gắn với đơn vị hành chính cấp xã là yêu cầu tất yếu của quá trình phát triển. Điểm quan trọng nhất không phải là giảm số lượng QTDND, mà là nâng cao chất lượng hoạt động của từng QTDND.

Khi nguồn lực được tập trung, năng lực tài chính được cải thiện, công nghệ được đầu tư đồng bộ và công tác quản trị được chuẩn hóa, QTDND sẽ có điều kiện phát triển bền vững hơn, giảm nguy cơ phát sinh QTDND yếu kém và tăng khả năng cạnh tranh với các tổ chức tín dụng khác.

Nếu thực hiện thành công, đây sẽ là bước ngoặt giúp hệ thống QTDND chuyển từ mô hình phát triển theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu.

Một trong những điểm mới mang tính chiến lược của đề án là xây dựng Ngân hàng Hợp tác xã trở thành trung tâm liên kết toàn hệ thống. Ngân hàng Hợp tác xã sẽ hỗ trợ các QTDND về thanh khoản, công nghệ, kiểm toán, đào tạo nhân lực và chuyển đổi số.

Điều này đồng nghĩa trong tương lai, hệ thống QTDND sẽ không còn hoạt động đơn lẻ, mà phát triển theo mô hình hệ sinh thái tài chính hợp tác thống nhất. Khi đó, các QTDND không chỉ là nơi nhận tiền gửi và cho vay mà còn trở thành trung tâm cung cấp các dịch vụ tài chính hiện đại cho người dân nông thôn, góp phần thúc đẩy tài chính toàn diện và phát triển kinh tế địa phương.

Lịch sử phát triển của hệ thống QTDND cho thấy mỗi giai đoạn chuyển đổi đều tạo ra những cơ hội lớn để nâng tầm mô hình tài chính hợp tác. Cuộc tái cấu trúc lần này cũng không ngoại lệ.

Từ góc độ dài hạn, việc sắp xếp lại hệ thống theo địa giới hành chính mới sẽ giúp nâng cao năng lực tài chính, tăng cường quản trị rủi ro, thúc đẩy chuyển đổi số và củng cố tính liên kết trong toàn hệ thống. Nếu được triển khai đồng bộ, minh bạch và có lộ trình phù hợp, đề án không chỉ giải quyết những tồn tại hiện nay, mà còn đặt nền móng cho một hệ thống QTDND an toàn hơn, chuyên nghiệp hơn và phát triển bền vững hơn trong nhiều thập niên tới.