Đường sắt tốc độ cao mở dư địa cho công nghiệp hỗ trợ trong nước

Sáng ngày 11/11, Tuần lễ Công nghiệp Đường sắt và Hạ tầng – Rail&Cons Industry Week 2026 chính thức khai mạc tại Trung tâm Triển lãm Việt Nam (VEC), Đông Anh, Hà Nội. Sự kiện do Công ty TNHH Sự kiện Triển lãm và Xúc tiến Thương mại Camel phối hợp với Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam (VSCE) tổ chức, diễn ra từ ngày 11–13/11, thu hút hơn 10 tập đoàn và hơn 100 thương hiệu, doanh nghiệp, nhà sản xuất trong nước và quốc tế.

Cùng với tuần lễ là ba triển lãm chuyên ngành gồm Triển lãm Công nghệ Đường sắt Cao tốc, Đường sắt Đô thị và Kỹ thuật Công trình Xây dựng Quốc tế Việt Nam 2026 (VRME 2026); Triển lãm Máy Công trình, Thiết bị Khai thác Mỏ và Vật liệu Xây dựng Hạ tầng, Phương tiện Thi công Quốc tế Việt Nam (CONMAC Vietnam 2026); và Triển lãm Kỹ thuật Công trình Trung Quốc tại Việt Nam (CET 2026). Việc kết hợp các lĩnh vực trong cùng không gian tạo điều kiện để doanh nghiệp đường sắt tiếp cận các nhà sản xuất máy móc, thiết bị, vật liệu và giải pháp kỹ thuật liên quan đến phát triển hạ tầng.

Đường sắt hiện đại cần hệ sinh thái công nghệ và dữ liệu đồng bộ

Phát biểu tại lễ khai mạc, Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu Quốc gia, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, nhấn mạnh phát triển hệ thống đường sắt hiện đại, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị và đường sắt kết nối vùng, không chỉ đáp ứng yêu cầu phát triển hạ tầng giao thông mà còn mở ra cơ hội hình thành các ngành công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ dữ liệu.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, một hệ thống đường sắt hiện đại cần được xây dựng trên nền tảng hệ sinh thái công nghệ và dữ liệu đồng bộ, bao gồm điều khiển tín hiệu, thông tin liên lạc, cảm biến, giám sát và bảo đảm an toàn vận hành. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và các nền tảng phân tích dữ liệu có thể hỗ trợ quản lý, giám sát hạ tầng, dự báo sự cố, tối ưu hóa bảo trì và nâng cao hiệu quả ra quyết định trong toàn bộ vòng đời dự án.

Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực đường sắt không thể tách rời yêu cầu về độ tin cậy, an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn vận hành. Đây là những yếu tố cần được tính toán ngay từ khâu thiết kế hệ thống, thay vì chỉ xử lý khi công trình đã đi vào khai thác. Điều này cũng đặt ra yêu cầu về năng lực làm chủ công nghệ và quản trị dữ liệu đối với các đơn vị tham gia phát triển, cung cấp thiết bị và vận hành hệ thống.

Ở góc độ kỹ thuật xây dựng, các phiên tham luận tại sự kiện tập trung vào giải pháp thi công cầu, cầu cạn, hầm và nền đường cho các dự án đường sắt tốc độ cao. Với tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam dài khoảng 1.541 km, tốc độ thiết kế 350 km/h, điều kiện địa chất và địa hình phức tạp đặt ra yêu cầu cao về độ chính xác thi công, kiểm soát lún, độ cứng kết cấu và chất lượng công trình.

Các công nghệ được đưa ra trao đổi gồm dầm hộp bê tông dự ứng lực đúc sẵn nguyên nhịp, công nghệ đúc đẩy, đúc trên đà giáo di động và lắp ghép phân đoạn. Riêng với dầm hộp đúc sẵn, mỗi phiến có chiều dài phổ biến khoảng 32 m, trọng lượng từ 800–900 tấn. Quy mô này đòi hỏi năng lực tổ chức bãi đúc, thiết bị vận chuyển và lao lắp chuyên dụng, kiểm soát chất lượng cũng như khả năng cung ứng vật liệu.

Những yêu cầu đó cho thấy cơ hội tham gia của doanh nghiệp xây dựng, cơ khí và vật liệu trong nước, nhưng đồng thời cũng đặt ra sức ép nâng cấp năng lực. Để tham gia các dự án quy mô lớn, doanh nghiệp không chỉ cần đáp ứng yêu cầu về giá và tiến độ mà còn phải bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng sản phẩm và khả năng cung ứng ổn định.

Nội địa hóa chuỗi cung ứng và kết nối nguồn lực đầu tư

Một trong những nội dung trọng tâm của Rail&Cons Industry Week 2026 là phát triển chuỗi cung ứng và nâng cao tỷ lệ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam. Các phiên thảo luận đề cập lộ trình nội địa hóa theo từng nhóm sản phẩm, từ vật liệu, cấu kiện đến cơ khí, thiết bị điện và các cấu phần có yêu cầu kỹ thuật cao.

Để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, doanh nghiệp trong nước cần nâng cao năng lực công nghệ, quản lý chất lượng, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về tiêu chuẩn, thử nghiệm, chứng nhận và truy xuất nguồn gốc. Các mô hình liên doanh, chuyển giao công nghệ và hợp tác giữa doanh nghiệp đầu tàu với nhà cung cấp vệ tinh được đề xuất nhằm từng bước hình thành mạng lưới nhà cung cấp nội địa. Chương trình cũng đặt ra lộ trình phát triển nhà cung cấp Việt Nam giai đoạn 2026–2035.

Bên cạnh công nghệ và năng lực sản xuất, nhân lực là điều kiện quan trọng để các dự án đường sắt được triển khai, vận hành và bảo trì trong dài hạn. Nhu cầu nhân lực trải rộng từ xây dựng cầu, hầm, đường đến tín hiệu, viễn thông, cấp điện, phương tiện, khai thác, điều độ và an toàn. Một trong những hướng được đề cập là chuyển từ đào tạo theo ngành học sang xây dựng khung năng lực gắn với từng vị trí việc làm, tăng cường hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp thông qua thực tập tại công trường, depot và đơn vị vận hành.

Bài toán nguồn vốn cũng được đặt trong mối liên hệ với quy hoạch đô thị và khả năng khai thác giá trị gia tăng từ đất đai quanh nhà ga. Các chuyên gia tại chương trình phân tích mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), trong đó quy hoạch tuyến, vị trí nhà ga và kết nối với metro, xe buýt cùng các phương thức vận tải khác cần được tính toán đồng bộ ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án.

TOD không chỉ là phát triển các khu đô thị hay công trình thương mại gần nhà ga, mà còn phải gắn với nhu cầu thực tế của địa phương, bao gồm nhà ở phù hợp với thu nhập, không gian công cộng, trường học và dịch vụ thiết yếu. Việc khai thác giá trị đất đai quanh nhà ga vì thế cần được đặt trong tổng thể quy hoạch giao thông và phát triển đô thị, qua đó tạo cơ sở xem xét các nguồn lực tài chính bổ trợ cho dự án.

Chia sẻ tại lễ khai mạc, ông Trần Đình Tùng, Chủ tịch Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam (VSCE), nhấn mạnh Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển ngành công nghiệp đường sắt và hạ tầng hiện đại, song yêu cầu không chỉ dừng ở việc xây dựng các công trình quy mô lớn mà còn phải từng bước làm chủ công nghệ, năng lực vận hành, phát triển nguồn nhân lực và nâng cao khả năng tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi giá trị.

Theo ông Tùng, cần xây dựng hệ sinh thái hợp tác giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, cơ sở đào tạo, nhà đầu tư, doanh nghiệp và đội ngũ kỹ sư. Với định hướng đó, Rail&Cons được kỳ vọng trở thành nền tảng kết nối và hợp tác dài hạn, thúc đẩy trao đổi về chính sách, đầu tư, công nghệ, đào tạo nhân lực, công nghiệp hỗ trợ và đổi mới sáng tạo.

Đáng chú ý, tại sự kiện, VSCE giới thiệu Ủy ban Đường sắt và Hạ tầng (RIC), đầu mối thúc đẩy hợp tác chuyên môn, nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao công nghệ; đồng thời ra mắt Hệ sinh thái Đường sắt và Hạ tầng (Rail&Cons Platform), hướng tới kết nối chính sách, đầu tư, thị trường, nguồn nhân lực, doanh nghiệp và chuỗi cung ứng. Đây là những sáng kiến được VSCE kỳ vọng góp phần chuyển hóa cơ hội hợp tác thành các chương trình nghiên cứu, ứng dụng và phát triển năng lực thực tiễn.

Ngoài triển lãm và hội thảo, sự kiện còn có hoạt động kết nối giao thương giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B), vòng chung kết cuộc thi Startup-Cons Innovation Challenge và trình diễn công nghệ. Chương trình có sự tham gia của các chuyên gia quốc tế về tài chính, công nghệ và kỹ thuật đường sắt, cùng đại diện các tổ chức, tập đoàn như Hiệp hội Nhà thầu Quốc tế Trung Quốc (CHINCA), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), PowerChina Railway, China Railway Sixth Group, DB Systemtechnik và DB Engineering & Consulting.

Với các nội dung từ huy động vốn, công nghệ, nhân lực đến nội địa hóa và kết nối doanh nghiệp, Rail&Cons Industry Week 2026 đặt ra một vấn đề lớn hơn câu chuyện triển khai từng dự án: làm thế nào để đầu tư hạ tầng tạo ra năng lực công nghiệp trong nước. Cơ hội thị trường chỉ có thể chuyển thành giá trị dài hạn khi doanh nghiệp Việt Nam đáp ứng được tiêu chuẩn kỹ thuật, có khả năng tiếp nhận và làm chủ công nghệ, đồng thời hình thành được mạng lưới cung ứng đủ sức tham gia xuyên suốt vòng đời các dự án đường sắt.