Nghiên cứu - Trao đổi

Tạo lập giá trị thông qua hoạt động kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công giai đoạn 2021-2026

ThS. Trần Thị Thu Trà* • 17/11/2026 16:41

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp phân tích tài liệu, thống kê mô tả số liệu giai đoạn 2021-2026 dựa trên các báo cáo chính thức của Kiểm toán Nhà nước (KTNN), nhằm xây dựng khung phân tích giá trị kiểm toán theo tinh thần INTOSAI-P 12 và đánh giá kết quả tạo lập giá trị của KTNN.

Tóm tắt: Theo Nguyên tắc INTOSAI-P 12 thuộc Khung tuyên bố nghề nghiệp của INTOSAI (Tổ chức quốc tế của các Cơ quan kiểm toán tối cao), giá trị của cơ quan kiểm toán tối cao được thể hiện ở những thay đổi tích cực mà hoạt động kiểm toán tạo ra đối với quản trị tài chính công, tài sản công và trách nhiệm giải trình. Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp phân tích tài liệu, thống kê mô tả số liệu giai đoạn 2021-2026 dựa trên các báo cáo chính thức của Kiểm toán Nhà nước (KTNN), nhằm xây dựng khung phân tích giá trị kiểm toán theo tinh thần INTOSAI-P 12 và đánh giá kết quả tạo lập giá trị của KTNN. Kết quả cho thấy giá trị kiểm toán được tạo lập trên ba phương diện: kết quả xử lý tài chính; hoàn thiện cơ chế, chính sách; nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất giải pháp phát huy giá trị kiểm toán trong giai đoạn mới.

Abstract: According to INTOSAI-P 12, part of the INTOSAI Framework of Professional Pronouncements issued by the International Organization of Supreme Audit Institutions, the value of a supreme audit institution is reflected in the positive changes its audit activities bring about in the governance of public finance and public assets, as well as in accountability. This paper adopts a qualitative research approach, combining document analysis with descriptive statistics for the 2021–2026 period based on official reports of the State Audit Office of Vietnam (SAV), to develop an analytical framework for audit value in line with INTOSAI-P 12 and assess the value created by SAV. The findings show that audit value is created across three dimensions: financial adjustments; improvements to policies and mechanisms; and enhanced transparency and accountability. On this basis, the paper proposes measures to further enhance audit value in the new period.

Từ khóa: INTOSAI-P 12; Kiểm toán nhà nước; Tài chính công, tài sản công; Tạo lập giá trị; Trách nhiệm giải trình.

Keywords: Accountability; INTOSAI-P 12; Public finance and public assets; State Audit Office of Vietnam; Value creation.

1. Giới thiệu

Địa vị pháp lý của Kiểm toán nhà nước (KTNN) được hiến định tại Điều 118 Hiến pháp năm 2013: “Kiểm toán nhà nước là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, thực hiện kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công”. Cụ thể hóa quy định này, Luật Kiểm toán nhà nước 2015 xác định KTNN có chức năng “đánh giá, xác nhận, kết luận và kiến nghị đối với việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công” (Điều 9); đồng thời cũng quy định “Báo cáo kiểm toán của KTNN sau khi phát hành và công khai có giá trị bắt buộc phải thực hiện đối với đơn vị được kiểm toán về sai phạm trong việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công” (Điều 7).

Ở phạm vi quốc tế, Tổ chức quốc tế các cơ quan kiểm toán tối cao (INTOSAI) đã ban hành Nguyên tắc INTOSAI-P 12 “Giá trị và lợi ích của các cơ quan kiểm toán tối cao - tạo ra sự khác biệt trong cuộc sống của người dân”, theo đó mức độ một cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) tạo ra sự khác biệt trong cuộc sống của người dân phụ thuộc vào việc SAI tăng cường trách nhiệm giải trình, tính minh bạch và liêm chính của khu vực công; chứng minh sự phù hợp liên tục đối với người dân, Quốc hội và các bên liên quan và trở thành tổ chức kiểu mẫu thông qua việc tiên phong làm gương.

Các báo cáo tổng kết và nghiên cứu trong nước về hoạt động của KTNN hiện nay chủ yếu tiếp cận theo chỉ tiêu số lượng (số cuộc kiểm toán, số tiền kiến nghị xử lý tài chính, tỷ lệ thực hiện kiến nghị), chưa có nhiều công trình xây dựng khung phân tích tổng thể về các phương diện tạo lập giá trị của hoạt động kiểm toán, cũng như chưa làm rõ mối liên hệ giữa giá trị “đầu ra” với giá trị “tác động” theo cách tiếp cận của INTOSAI-P 12. Đây là khoảng trống nghiên cứu mà bài viết hướng đến giải quyết.

Bài viết tập trung vào ba nội dung chính: (i) xây dựng khung phân tích giá trị kiểm toán trên cơ sở kế thừa lý thuyết giá trị công, chuẩn mực của INTOSAI và căn cứ pháp lý của Việt Nam; (ii) đánh giá kết quả tạo lập giá trị của KTNN giai đoạn 2021-2026 trên ba phương diện: kết quả xử lý tài chính; hoàn thiện cơ chế, chính sách; nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình; (iii) nhận diện những “khoảng trống giá trị” và đề xuất giải pháp phát huy giá trị của hoạt động kiểm toán trong giai đoạn tới.

2. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

2.1. Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

(1) Lý thuyết giá trị công của Moore (1995) cho rằng mục tiêu của quản lý công là tạo ra “giá trị công” - những kết quả mà xã hội đánh giá là có giá trị, tương tự như mục tiêu tạo ra giá trị kinh tế của khu vực tư. Giá trị công không chỉ được thể hiện dưới dạng hiệu quả tài chính mà còn bao gồm chất lượng chính sách, sự công bằng, tính chính danh và niềm tin của người dân vào Nhà nước. Phát triển quan điểm này, Bryson, Crosby và Bloomberg (2014) nhấn mạnh việc quản trị giá trị công gắn với các giá trị dân chủ như trách nhiệm giải trình, tính minh bạch và sự tham gia của người dân. Vận dụng vào hoạt động kiểm toán nhà nước, giá trị của KTNN không dừng lại ở giá trị xử lý tài chính (tăng thu NSNN, thu hồi, nộp trả NSNN các khoản chi sai định mức, chế độ…) mà còn bao gồm việc góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách và tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình; qua đó củng cố niềm tin của Nhân dân vào nền quản trị công quốc gia.

(2) Tuyên bố Lima (INTOSAI-P 1) xác định kiểm toán không phải là mục đích tự thân mà là bộ phận không thể thiếu của hệ thống kiểm soát, nhằm phát hiện kịp thời những sai lệch so với chuẩn mực và những vi phạm nguyên tắc về tính hợp pháp, tính kinh tế, hiệu quả và hiệu lực trong quản lý tài chính, để có thể thực hiện biện pháp khắc phục, buộc các chủ thể có trách nhiệm phải chịu trách nhiệm, thu hồi bồi hoàn, hoặc có biện pháp ngăn ngừa vi phạm. INTOSAI-P 12 xác định 12 nguyên tắc được tổng hợp theo ba nhóm mục tiêu: (i) tăng cường trách nhiệm giải trình, tính minh bạch và liêm chính của chính phủ và các đơn vị khu vực công; (ii) chứng minh sự phù hợp liên tục đối với người dân, Quốc hội và các bên liên quan; (iii) trở thành “tổ chức kiểu mẫu” thông qua việc tiên phong làm gương. Trong đó, mục tiêu thứ nhất được cụ thể hóa thông qua việc SAI thực hiện kiểm toán nhằm bảo đảm các cơ quan khu vực công chịu trách nhiệm giải trình, hỗ trợ cơ quan có trách nhiệm quản trị khu vực công xử lý các phát hiện, kiến nghị kiểm toán và báo cáo công khai kết quả kiểm toán để người dân có thể giám sát. Khung đo lường hiệu quả hoạt động của cơ quan kiểm toán tối cao (SAI Performance Measurement Framework - SAI PMF) tiếp tục cụ thể hóa các nguyên tắc này thành bộ chỉ số đánh giá nhằm xem xét hiệu quả hoạt động của SAI.

(3) Tại Việt Nam, hệ thống cơ sở pháp lý đã khẳng định chức năng, vai trò của KTNN trong kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công. Luật KTNN quy định KTNN có chức năng đánh giá, xác nhận, kết luận và kiến nghị đối với việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công; báo cáo kiểm toán sau khi phát hành và công khai có giá trị bắt buộc phải thực hiện đối với đơn vị được kiểm toán về những sai phạm trong việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công; KTNN trình ý kiến để Quốc hội xem xét, quyết định dự toán ngân sách nhà nước (NSNN), phương án phân bổ ngân sách trung ương và quyết toán NSNN. Bên cạnh đó, Nghị quyết số 53/2022/QH15 ngày 15/6/2022 của Quốc hội yêu cầu công khai danh sách tổ chức, cá nhân chưa thực hiện kiến nghị kiểm toán; Nghị quyết số 101/2023/QH15 ngày 24/6/2023 của Quốc hội giao KTNN thực hiện rà soát văn bản quy phạm pháp luật thông qua hoạt động kiểm toán; Pháp lệnh số 04/2023/UBTVQH15 lần đầu thiết lập chế tài xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực KTNN.

Từ việc nghiên cứu lý thuyết giá trị công, chuẩn mực của INTOSAI và căn cứ pháp lý của Việt Nam, bài viết xây dựng khung phân tích việc tạo lập giá trị thông qua hoạt động kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công trên ba phương diện, cụ thể: (i) Kết quả xử lý tài chính - được đánh giá qua số liệu kiến nghị xử lý tài chính; (ii) Hoàn thiện cơ chế, chính sách - được đánh giá qua số lượng văn bản, cơ chế chính sách được sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ và ý kiến của KTNN về dự toán NSNN, chủ trương đầu tư; (iii) Nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình - được đánh giá qua tỷ lệ bao phủ của kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách trên tổng số đầu mối bộ, ngành, địa phương, việc công khai kết quả kiểm toán và số hồ sơ, vụ việc được chuyển cơ quan có thẩm quyền xử lý.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp phân tích tài liệu, thống kê mô tả số liệu; nguồn dữ liệu chủ yếu là các báo cáo chính thức của KTNN gửi Quốc hội. Việc phân tích được thực hiện theo khung nêu tại mục 2.1; phạm vi nghiên cứu từ năm 2021 đến tháng 8/2026.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Những giá trị được tạo lập thông qua hoạt động kiểm toán trong giai đoạn 2021-2026

(1) Về kết quả xử lý tài chính

Giai đoạn 2021-2026, KTNN đã kiến nghị xử lý 375.248 tỷ đồng và 299,5 triệu USD (trong đó tăng thu, giảm chi NSNN 174.640 tỷ đồng và 41,7 triệu USD), chiếm trên 40% tổng số kiến nghị kể từ khi thành lập (năm 1994) đến nay. Tỷ trọng kiến nghị tăng thu, giảm chi NSNN bình quân đạt 47%. Hiệu lực của kiến nghị kiểm toán được thể hiện qua tỷ lệ thực hiện kiến nghị bình quân giai đoạn 2021-2026 đạt 90%; riêng kiến nghị xử lý tài chính và kiến nghị khác đạt khoảng 81% ngay trong năm liền kề năm kiểm toán.

(2) Về hoàn thiện cơ chế, chính sách

Giá trị của báo cáo kiểm toán (BCKT) không chỉ nằm ở các con số xử lý tài chính mà quan trọng hơn là việc phát hiện, kiến nghị sửa đổi những cơ chế, chính sách, tiêu chuẩn, định mức không còn phù hợp. Giai đoạn 2021-2026, KTNN đã kiến nghị sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc ban hành mới 1.204 văn bản quy phạm pháp luật và văn bản quản lý, góp phần khắc phục “lỗ hổng” cơ chế, siết chặt kỷ cương tài chính và hoàn thiện nhiều đạo luật quan trọng như Luật NSNN, Luật Đất đai, Luật Quản lý thuế, Luật Đầu tư công, Luật Phòng, chống tham nhũng, Luật Bảo hiểm xã hội.

Hoạt động kiểm toán ngày càng đi sâu vào các chuyên đề có quy mô lớn, tác động rộng đến kinh tế - xã hội, với một số kết quả nổi bật như sau: (i) Qua kiểm toán việc thực hiện chính sách nhà ở xã hội (NOXH), KTNN đã chỉ ra nhiều bất cập về đối tượng, điều kiện thụ hưởng và cơ chế xác định giá; các kiến nghị nhằm giảm giá bán, giá cho thuê NOXH và góp phần đảm bảo công bằng trong việc thụ hưởng chính sách; (ii) Qua kiểm toán các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG), KTNN đã kiến nghị rà soát, sửa đổi văn bản hướng dẫn và chấn chỉnh công tác quản lý vốn, bảo đảm nguồn lực đến đúng người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số và người dân vùng khó khăn; (iii) Đối với lĩnh vực môi trường, KTNN đã chỉ ra hạn chế về hạ tầng bảo vệ môi trường tại các khu công nghiệp, làng nghề, tình trạng xả thải vượt mức cho phép và bất cập trong xử lý chất thải rắn sinh hoạt, chất thải y tế; kiến nghị ban hành quy chuẩn kỹ thuật và xử lý dứt điểm các cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng; (iv) Đối với các lĩnh vực gắn với quyền lợi người dân như giáo dục, y tế, bảo hiểm, chính sách người có công, KTNN đã kiến nghị chấn chỉnh việc tính thuế thu nhập doanh nghiệp vào giá dịch vụ đào tạo, kiểm định chất lượng đào tạo, khung giá khám chữa bệnh theo yêu cầu, việc thu thêm của bệnh nhân các dịch vụ đã kết cấu trong giá hoặc đã được quỹ bảo hiểm xã hội chi trả, việc chi trả chế độ người có công chậm hoặc sai đối tượng…, qua đó giảm áp lực tài chính và bảo đảm quyền lợi cho người dân.

Không chỉ thực hiện hoạt động “hậu kiểm”, KTNN còn trình ý kiến về dự toán NSNN, phương án phân bổ ngân sách trung ương hằng năm và chủ trương đầu tư các dự án quan trọng quốc gia.

Những phát hiện, kiến nghị, ý kiến tham gia nói trên không chỉ bảo vệ nguồn lực tài chính quốc gia khỏi tình trạng thất thoát, lãng phí mà còn bảo đảm tính công bằng, minh bạch trong chính sách an sinh xã hội, bảo vệ quyền lợi chính đáng của Nhân dân.

(3) Về nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình

Kết quả kiểm toán do KTNN thực hiện là căn cứ để Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp phê chuẩn số liệu quyết toán ngân sách nhà nước, ngân sách địa phương. Giai đoạn 2021-2026 đánh dấu bước tiến rõ rệt về mức độ bao phủ của KTNN đối với báo cáo quyết toán ngân sách bộ ngành, báo cáo quyết toán ngân sách địa phương: Tỷ lệ đầu mối bộ, cơ quan trung ương được kiểm toán báo cáo quyết toán tăng từ 68% (năm 2023) lên 83% (năm 2024) và 90% (năm 2025); đối với ngân sách địa phương, tỷ lệ tương ứng là 83%, 90% và 90%. Đến năm 2026, KTNN đã kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách của 34/34 bộ, cơ quan trung ương và 34/34 địa phương (đạt tỷ lệ 100%).

KTNN thực hiện công khai kết quả kiểm toán và kết quả thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán theo các hình thức quy định của Luật KTNN. Từ năm 2024, thực hiện nghiêm túc Nghị quyết số 53/2022/QH15 của Quốc hội, KTNN định kỳ công khai danh sách các tổ chức, cá nhân chậm hoặc chưa thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán trên Cổng thông tin điện tử; triển khai Hệ thống công khai BCKT để cung cấp thông tin đến Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, Ủy ban Kiểm tra Trung ương theo hình thức điện tử, gửi báo cáo kiểm toán đến các Bí thư tỉnh ủy, thành ủy. Việc công khai góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của KTNN về kết quả kiểm toán, đồng thời giúp nâng cao khả năng tiếp cận, khai thác thông tin kiểm toán, phục vụ công tác kiểm tra, giám sát của các cơ quan có thẩm quyền. Bên cạnh đó, KTNN duy trì cơ chế phối hợp với các bộ, cơ quan trung ương, địa phương thông qua việc ký kết các quy chế phối hợp công tác, góp phần nâng cao vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu, tăng cường công khai, minh bạch; kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc và giải quyết khiếu nại của đơn vị được kiểm toán.

Từ năm 2021 đến tháng 8/2026, KTNN đã chuyển 32 vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật sang cơ quan điều tra (riêng 8 tháng đầu năm 2026 là 11 vụ việc); cung cấp 2.541 hồ sơ, tài liệu cho các cơ quan có thẩm quyền. Năm 2024, KTNN chủ trì, phối hợp với Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao ban hành Thông tư liên tịch về phối hợp chuyển thông tin vụ việc có dấu hiệu tội phạm, yêu cầu chuyển hồ sơ ngay, “không chờ đến khi kết thúc cuộc kiểm toán”. KTNN cũng cho ý kiến về hơn 4.000 lượt nhân sự theo đề nghị của Ban Tổ chức Trung ương trong nhiệm kỳ và 739 nhân sự trong 8 tháng đầu năm 2026, làm cơ sở cho công tác cán bộ.

Có thể thấy, trong giai đoạn 2021-2026, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình được nâng lên rõ rệt cả về phạm vi lẫn chiều sâu. Việc mở rộng độ bao phủ kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách đến toàn bộ các bộ, cơ quan trung ương và địa phương đã giúp Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp có căn cứ tin cậy để phê chuẩn quyết toán; việc công khai kết quả kiểm toán và danh sách đơn vị chậm thực hiện kiến nghị đã tạo áp lực tích cực buộc các cơ quan, đơn vị và người đứng đầu nâng cao trách nhiệm giải trình trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công. Đồng thời, kết quả kiểm toán ngày càng trở thành nguồn thông tin, căn cứ quan trọng phục vụ công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và công tác cán bộ. Qua đó, KTNN đã cụ thể hóa mục tiêu thứ nhất của INTOSAI-P 12 là tăng cường trách nhiệm giải trình, tính minh bạch và liêm chính của khu vực công, góp phần nâng cao hiệu quả, hiệu lực quản trị công và củng cố niềm tin của Nhân dân vào bộ máy nhà nước.

3.2. Những “khoảng trống giá trị”

Bên cạnh những thành tựu đã đạt được nêu trên, bài viết nhận diện bốn “khoảng trống giá trị” chủ yếu, cụ thể như sau:

Thứ nhất, hoạt động kiểm toán của KTNN vẫn nặng về kiểm toán tài chính, kiểm toán tuân thủ, nhẹ về kiểm toán hoạt động (đánh giá tính kinh tế, hiệu quả và hiệu lực). Trong kế hoạch kiểm toán năm 2026, kiểm toán chuyên đề, kiểm toán hoạt động, kiểm toán môi trường và kiểm toán công nghệ thông tin mới chiếm 29,5% tổng số nhiệm vụ, còn cách khá xa mục tiêu 35-40% vào năm 2030 tại Chiến lược phát triển KTNN ban hành kèm theo Nghị quyết số 999/2020/UBTVQH14. Giá trị kiểm toán vẫn tập trung chủ yếu vào các kiến nghị xử lý sai phạm, trong khi vai trò tư vấn, khuyến nghị nâng cao hiệu quả quản lý còn mờ nhạt. Các cuộc kiểm toán hoạt động, kiểm toán chuyên đề chưa tạo được nhiều giá trị tương xứng trong việc hoàn thiện cơ chế, chính sách cũng như giải quyết các vấn đề được dư luận xã hội quan tâm. Điều này hạn chế khả năng của KTNN trong việc đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực công và tác động của chính sách, qua đó chưa phát huy đầy đủ vai trò tạo lập giá trị thông qua hoạt động kiểm toán.

Thứ hai, tỷ lệ thực hiện của một số nhóm kiến nghị còn hạn chế. Mặc dù tỷ lệ thực hiện kiến nghị bình quân đạt 90% trong giai đoạn 2021-2026, việc thực hiện một số kiến nghị, kết luận kiểm toán (khoảng 10%) chưa nghiêm túc, chậm trễ, tồn đọng, kéo dài, thậm chí không thực hiện, nhất là các kiến nghị về khắc phục, xử lý tài chính; sửa đổi, bổ sung cơ chế, chính sách, quy định; kiểm điểm, xem xét, xử lý trách nhiệm của các tập thể, cá nhân liên quan đến vi phạm, khuyết điểm. KTNN đã phân tích, làm rõ các nguyên nhân khách quan và chủ quan của việc chậm thực hiện kiến nghị[1] theo 04 nhóm: nhóm nguyên nhân thuộc về đơn vị được kiểm toán[2] (chiếm khoảng 59%); nhóm nguyên nhân thuộc về trách nhiệm của KTNN[3] (chiếm khoảng 0,4%); nhóm nguyên nhân thuộc về bên thứ 3[4] (chiếm khoảng 24,6%); nhóm nguyên nhân khác[5] (chiếm khoảng 16%). Bên cạnh đó, KTNN chưa triển khai xử phạt vi phạm hành chính đối với các trường hợp không thực hiện kiến nghị theo Pháp lệnh số 04/2023/UBTVQH15; chưa có cơ chế xử lý các kiến nghị không còn khả năng thực hiện do đơn vị giải thể, phá sản hoặc cá nhân liên quan mất tích, mất năng lực hành vi dân sự.

Thứ ba, kết quả kiểm toán của KTNN chủ yếu được phản ánh thông qua số liệu kiến nghị xử lý tài chính, tỷ lệ thực hiện kiến nghị, số văn bản được sửa đổi, bổ sung mà chưa có chỉ tiêu đánh giá mức độ khắc phục sai phạm hay mức độ cải thiện hiệu quả của chính sách sau khi được sửa đổi theo kết luận, kiến nghị của KTNN. Nói cách khác, hệ thống chỉ tiêu hiện hành mới phản ánh giá trị “đầu ra” mà chưa đo lường được giá trị “tác động” theo cách tiếp cận của INTOSAI-P 12. Vì vậy, giá trị thực chất mà hoạt động kiểm toán mang lại cho xã hội chưa được lượng hóa và phản ánh đầy đủ.

Thứ tư, giá trị kiểm toán chủ yếu được tạo lập theo hướng “hậu kiểm”, tập trung khắc phục những sai phạm, tồn tại đã xảy ra; chức năng phòng ngừa, phát hiện và cảnh báo sớm sai phạm chưa được phát huy. Phương pháp kiểm toán chủ yếu hiện nay vẫn dựa trên kiểm tra hồ sơ, chứng từ trực tiếp sau khi nghiệp vụ đã phát sinh. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo còn hạn chế; cơ sở dữ liệu kiểm toán chưa được kết nối đồng bộ với cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu của các bộ, ngành, địa phương, dẫn đến việc KTNN chưa thể giám sát liên tục, chủ động phát hiện và cảnh báo sớm vi phạm. Nguyên nhân chủ yếu là do KTNN chưa được luật hóa quyền tiếp cận, kết nối, liên thông dữ liệu điện tử thường xuyên; giá trị pháp lý của hoạt động kiểm toán trên môi trường số cũng chưa được xác lập.

4. Khuyến nghị giải pháp

Để phát huy giá trị của hoạt động kiểm toán trong giai đoạn mới, bài viết đề xuất một số khuyến nghị sau:

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về hoạt động của KTNN, trong đó nghiên cứu luật hóa quyền tiếp cận, kết nối, liên thông, khai thác dữ liệu điện tử của các đơn vị được kiểm toán để phục vụ công tác giám sát liên tục, cảnh báo sớm rủi ro; xác lập giá trị pháp lý của hoạt động kiểm toán trên môi trường số; đồng thời xây dựng cơ chế xử lý các kiến nghị không còn khả năng thực hiện, qua đó khắc phục tình trạng kiến nghị tồn đọng kéo dài.

Thứ hai, KTNN cần nghiên cứu bổ sung các chỉ tiêu “tác động” của hoạt động kiểm toán đến việc cải thiện quản trị công quốc gia; đồng thời định kỳ tự đánh giá và công khai kết quả theo Khung đo lường hiệu quả hoạt động SAI PMF, qua đó chứng minh sự phù hợp liên tục của KTNN theo tinh thần INTOSAI-P 12.

Thứ ba, tiếp tục nâng tỷ trọng kiểm toán chuyên đề, kiểm toán hoạt động, kiểm toán môi trường, kiểm toán công nghệ thông tin lên mức 35-40% theo mục tiêu của Chiến lược phát triển KTNN đến năm 2030; ưu tiên lựa chọn chủ đề kiểm toán trên cơ sở đánh giá rủi ro, tập trung vào các lĩnh vực có nguy cơ lãng phí cao và tác động xã hội lớn (đất đai, đầu tư công, dự án tồn đọng kéo dài, nhà ở xã hội, y tế, giáo dục...).

Thứ tư, duy trì việc công khai danh sách đơn vị chậm thực hiện kiến nghị theo Nghị quyết số 53/2022/QH15; áp dụng thực chất các chế tài xử phạt theo Pháp lệnh số 04/2023/UBTVQH15; gắn kết quả thực hiện kiến nghị với trách nhiệm người đứng đầu và với công tác đánh giá, bố trí cán bộ.

Những khuyến nghị nêu trên cần được nghiên cứu, cụ thể hóa trong quá trình xây dựng Chiến lược phát triển KTNN đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 và Luật KTNN sửa đổi, bổ sung, qua đó góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động kiểm toán, tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình trong quản lý tài chính công, tài sản công và bảo đảm giá trị của KTNN được thể hiện ngày càng rõ nét trong đời sống kinh tế - xã hội của đất nước.

[1] Tại Phiên giải trình về “Việc thực hiện các kết luận và kiến nghị Kiểm toán nhà nước” và tại Phiên chất vấn tại kỳ họp thứ 7 Quốc hội khóa XV

[2] (i) Đơn vị chưa thực hiện các thủ tục liên quan để thực hiện kiến nghị của KTNN; (ii) Đơn vị được kiểm toán chưa thực hiện kiến nghị của KTNN; (iii) Đơn vị được kiểm toán gặp khó khăn về tài chính; (iv) Đơn vị được kiểm toán không còn hoạt động hoặc dừng hoạt động; (v) Đơn vị báo cáo đã thực hiện nhưng chưa cung cấp đủ tài liệu, hồ sơ để KTNN xác nhận đã thực hiện; (vi) Chứng từ, tài liệu hồ sơ thực hiện kiến nghị chưa đảm bảo theo quy định.

[3] (i) Đơn vị đã thực hiện nhưng KTNN đang xem xét để xác định kết quả THKN; (ii) Đơn vị chưa thống nhất với kiến nghị KTNN.

[4] (i) Chờ phê duyệt của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; (ii) Vướng mắc về cơ chế, chính sách trong quá trình thực hiện kiến nghị của KTNN; (iii) Do nhà thầu không hợp tác, phối hợp thực hiện kiến nghị của KTNN, còn có tranh chấp giữa chủ đầu tư và nhà thầu; (iv) Chưa được bố trí vốn thanh toán, đang hoàn thiện hồ sơ quyết toán để thực hiện kiến nghị của KTNN; (v) Chưa được phê duyệt quyết toán, thanh toán gói thầu, dự án làm cơ sở để thực hiện kiến nghị của KTNN.

[5] (i) Chưa đến thời điểm đơn vị báo cáo thực hiện kiến nghị; (ii) Nhóm nguyên nhân khác.

Tài liệu tham khảo

- Kiểm toán nhà nước (2021, 2022, 2023, 2024, 2025). Báo cáo tổng hợp kết quả kiểm toán năm 2021, 2022, 2023, 2024, 2025.

- Kiểm toán nhà nước (2025). Báo cáo tổng hợp Chuyên đề việc thực hiện chính sách phát triển nhà ở xã hội (NOXH) giai đoạn 2021-2024 trên phạm vi địa bàn một số tỉnh, thành phố.

- Kiểm toán nhà nước (2025). Báo cáo của Tổng Kiểm toán nhà nước về công tác của Kiểm toán nhà nước nhiệm kỳ 2021-2026.

- Kiểm toán nhà nước (2026). Báo cáo về công tác năm 2026 của Kiểm toán nhà nước tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

- Quốc hội (2013). Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, ngày 28/11/2013.

- Quốc hội (2015). Luật Kiểm toán nhà nước số 81/2015/QH13, ngày 24/6/2015.

- Quốc hội (2019). Luật số 55/2019/QH14, ngày 26/11/2019, sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiểm toán nhà nước.

- Quốc hội (2022). Nghị quyết số 53/2022/QH15, ngày 15/6/2022.

- Quốc hội (2023). Nghị quyết số 101/2023/QH15, ngày 24/6/2023, Kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa XV.

- Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2020). Nghị quyết số 999/2020/UBTVQH14, ngày 16/9/2020, ban hành Chiến lược phát triển Kiểm toán nhà nước đến năm 2030.

- Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2023). Pháp lệnh số 04/2023/UBTVQH15 Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kiểm toán nhà nước.

- Bryson, J. M., Crosby, B. C. và Bloomberg, L. (2014). Public value governance: Moving beyond traditional public administration and the New Public Management, Public Administration Review, 74(4), 445-456.

- INTOSAI (1977). The Lima Declaration of Guidelines on Auditing Precepts (INTOSAI-P 1), Tổ chức quốc tế các Cơ quan Kiểm toán tối cao.

- INTOSAI (2013). The Value and Benefits of Supreme Audit Institutions - making a difference to the lives of citizens (INTOSAI-P 12), Tổ chức quốc tế các Cơ quan Kiểm toán tối cao.

- INTOSAI (2016). Supreme Audit Institutions Performance Measurement Framework (SAI PMF), INTOSAI Development Initiative, Oslo.

- Moore, M. H. (1995). Creating Public Value: Strategic Management in Government, Harvard University Press, Cambridge.

* Vụ Tổng hợp, Kiểm toán Nhà nước, Email: trattt@sav.gov.vn

Đọc tiếp
(0) Bình luận
Nổi bật
Đừng bỏ lỡ
Tạo lập giá trị thông qua hoạt động kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công giai đoạn 2021-2026
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO