Dù xuất khẩu gỗ Việt Nam năm 2026 có thể đạt 19 tỷ USD nhưng để duy trì tăng trưởng, ông Nguyễn Chánh Phương, Phó Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP. Hồ Chí Minh (HAWA) cho rằng, doanh nghiệp cần giảm phụ thuộc vào gia công, đầu tư cho thiết kế, tiếp thị và phát triển năng lực tiếp cận thị trường.
Phóng viên: Ngành gỗ đặt kỳ vọng xuất khẩu năm 2026 đạt 18–19 tỷ USD. Với diễn biến thị trường hiện nay, theo ông, mục tiêu này có khả thi không?
Ông Nguyễn Chánh Phương: Tháng 10/2026, cả nước đã xuất khẩu gần 1,7 tỷ USD. Tính đến hết tháng 10/2026, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đã đạt hơn 15 tỷ USD. Trong 2 tháng còn lại, ngành có thể tăng thêm khoảng 3–4 tỷ USD. Vì vậy, tôi cho rằng mục tiêu 19 tỷ USD trong năm nay là khả thi.
Phóng viên: Mỹ vẫn chiếm gần một nửa kim ngạch xuất khẩu gỗ của Việt Nam nhưng đang có dấu hiệu chững lại. Thuế quan và các biện pháp điều tra thương mại của Mỹ tác động như thế nào đến đơn hàng, giá bán và biên lợi nhuận của doanh nghiệp?
Ông Nguyễn Chánh Phương: Mỹ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của ngành gỗ Việt Nam. Tuy nhiên, thời gian gần đây, kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này có xu hướng chững lại và giảm, trong khi xuất khẩu sang Trung Quốc tăng nhưng vẫn chưa bằng thị trường Mỹ.
Về thuế quan, các doanh nghiệp đã và đang theo dõi sát diễn biến đàm phán thương mại giữa Việt Nam và Mỹ. Một số quốc gia đã đạt được thỏa thuận thuế quan với Mỹ, với mức thuế khoảng trên dưới 10%. Việt Nam cũng đang trong quá trình hoàn tất các nội dung đàm phán. Tôi cho rằng, Việt Nam có thể đạt được một số lợi thế về thuế quan, dù không còn nhiều như trước.
Điều doanh nghiệp mong muốn nhất hiện nay là các vấn đề thuế quan sớm được chốt lại. Khi chính sách rõ ràng, doanh nghiệp mới có cơ sở để tính toán chi phí, xây dựng giá bán, lập kế hoạch sản xuất và ký kết đơn hàng. Sự bất ổn về chính sách khiến việc hoạch định kinh doanh trở nên khó khăn.
Tuy nhiên, thuế quan chỉ là một phần của bài toán cạnh tranh. Chênh lệch thuế suất khoảng 5-10% có thể tạo ra lợi thế nhất định, nhưng không phải yếu tố quyết định tất cả. Quan trọng hơn là nội lực của doanh nghiệp Việt Nam.
Trong khoảng 5-6 năm qua, trước những biến động của thương mại toàn cầu, doanh nghiệp Việt Nam đã có thêm cơ hội đầu tư, đồng thời đón nhận các làn sóng dịch chuyển sản xuất từ nước ngoài. Qua đó, năng lực sản xuất và chuỗi cung ứng trong nước từng bước trưởng thành.
Một chuyển biến đáng chú ý là doanh nghiệp bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến thiết kế, thương mại điện tử và phát triển những dòng sản phẩm có sự khác biệt. Trước đây, cạnh tranh của ngành gỗ chủ yếu tập trung vào giá. Hiện nay, năng lực cạnh tranh cần được xây dựng trên nhiều yếu tố hơn, từ thiết kế, công nghệ đến khả năng tổ chức chuỗi cung ứng. Đây mới là nền tảng căn bản và lâu dài.

Phóng viên: Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, làm thế nào để sản phẩm gỗ Việt Nam vừa bảo đảm chất lượng, vừa duy trì được mức giá cạnh tranh?
Ông Nguyễn Chánh Phương: Cần nhìn vấn đề giá trong tương quan cạnh tranh giữa các quốc gia và vị trí của mỗi nước trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ở những quốc gia có ngành sản xuất đồ gỗ lâu đời như các nước châu Âu, phần lớn sản phẩm được tiêu thụ ngay tại thị trường nội địa, tỷ trọng xuất khẩu chỉ chiếm khoảng 30-40%. Ngay cả Mỹ hiện nay vẫn còn hoạt động sản xuất đồ gỗ trong nước.
Trong khi đó, Việt Nam phải cạnh tranh với nhiều quốc gia sản xuất và xuất khẩu đồ gỗ như Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Ba Lan. Người mua quốc tế sẽ lựa chọn quốc gia cung ứng tùy theo từng dòng sản phẩm và lợi thế của mỗi thị trường. Họ có thể đặt mua một số mặt hàng tại Việt Nam, những mặt hàng khác tại Trung Quốc, hoặc tiếp tục mua các sản phẩm có thiết kế đặc thù từ Ý, Đức.
Các nước châu Âu có lợi thế về truyền thống sản xuất và thiết kế, nhưng chi phí nhân công cao, đồng thời phải đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt về môi trường và xã hội. Điều này tạo ra xu hướng dịch chuyển sản xuất sang các quốc gia khác. Tuy nhiên, không phải tất cả các phân khúc đều có thể dịch chuyển dễ dàng.
Thực tế, sự suy yếu của một số doanh nghiệp sản xuất tại châu Âu cũng tác động đến các hội chợ chuyên ngành. Chẳng hạn, hội chợ nội thất IMM tại Đức phải tạm dừng hoạt động. Trong khi đó, những hội chợ cao cấp tại Ý vẫn tập trung vào sản phẩm có hàm lượng thiết kế cao, còn một số hội chợ mang tính địa phương ở Bắc Âu vẫn duy trì được vị trí.
Điều này cho thấy doanh nghiệp cần xác định rõ phân khúc mình muốn tham gia. Nếu chọn phân khúc cao cấp, sản phẩm phải có thiết kế và câu chuyện riêng. Nếu tham gia phân khúc giá cạnh tranh, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào năng suất của từng nhà máy mà phải nâng cao năng suất của toàn ngành, tức hiệu quả của cả chuỗi cung ứng.
Với Việt Nam, giai đoạn hiện nay vẫn còn cơ hội để tích lũy tay nghề, công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất. Nếu tận dụng tốt cơ hội này, ngành gỗ có thể tiếp tục duy trì tăng trưởng xuất khẩu.
Phóng viên: Để giảm phụ thuộc vào thị trường Mỹ, doanh nghiệp gỗ Việt Nam có thể chuyển hướng sang những thị trường nào?
Ông Nguyễn Chánh Phương: Khi nói đến chuyển hướng thị trường, trước hết phải nói đến chuyển đổi mô hình sản xuất và kinh doanh.
Trong thời gian dài, nhiều doanh nghiệp Việt Nam quen với mô hình OEM, tức sản xuất theo thiết kế và yêu cầu do khách hàng cung cấp. Với mô hình này, doanh nghiệp chủ yếu tập trung vào năng lực sản xuất, còn khâu thiết kế, tiếp thị và phát triển thị trường phần lớn do đối tác đảm nhiệm.
Vì vậy, nếu chỉ đơn thuần chuyển từ thị trường Mỹ sang một thị trường khác mà vẫn giữ nguyên cách làm cũ thì rất khó. Muốn tiếp cận thị trường mới, doanh nghiệp phải bắt đầu lại cả một quá trình tiếp thị: nghiên cứu nhu cầu, tìm kiếm đối tác, tham gia hội chợ, xây dựng hệ thống phân phối và phát triển khách hàng.
Thị trường Mỹ hay châu Âu có yêu cầu cao về sản phẩm, giá cả cạnh tranh, nhưng lại có hệ thống phân phối và tiêu chuẩn tương đối rõ ràng. Doanh nghiệp quen với việc nhận đơn hàng và tổ chức sản xuất theo yêu cầu của khách hàng. Khi chuyển sang thị trường mới, khó khăn không chỉ nằm ở việc tìm người mua mà còn ở khả năng tự phát triển sản phẩm và tổ chức hoạt động thương mại.
Doanh nghiệp có thể lựa chọn những hướng đi khác nhau. Chẳng hạn, một số đơn vị tập trung cung ứng sản phẩm cho các hệ thống bán lẻ (retail), phát triển các dòng bàn ghế, sofa theo yêu cầu của thương hiệu. Một số khác chuyển sang phân khúc nội thất khách sạn, cung cấp sản phẩm thuộc nhóm FF&E (nội thất, đồ đạc và thiết bị phục vụ công trình).
Mặc dù cùng sản xuất đồ gỗ, nhưng để tham gia thị trường khách sạn, doanh nghiệp cần năng lực thiết kế, tiếp cận khách hàng và quản lý dự án khác với mô hình sản xuất gia công thông thường.
Ngay tại thị trường Mỹ, vẫn còn những ngành hàng mà doanh nghiệp Việt Nam chưa khai thác hết. Ví dụ, đồ nội thất ngoài trời không chỉ có sản phẩm bằng gỗ mà còn bao gồm mây tre đan, nhôm và nhiều loại vật liệu khác. Đây cũng là những phân khúc có thể nghiên cứu để mở rộng cơ hội kinh doanh.
Ngoài ra, doanh nghiệp có thể tìm hiểu hệ thống phân phối tại các thị trường mới, phát triển thương hiệu riêng hoặc khai thác kênh thương mại điện tử. Tuy nhiên, đây không phải là việc có thể làm ngay bằng cách thay đổi địa điểm bán hàng. Doanh nghiệp phải xây dựng lại mô hình sản xuất, kinh doanh và tiếp thị phù hợp.
Phóng viên: Với năng lực hiện nay, doanh nghiệp Việt Nam có đủ khả năng thực hiện sự chuyển đổi này không, thưa ông?
Ông Nguyễn Chánh Phương: Tôi cho rằng có khả năng nhưng cần thời gian và nguồn lực.
Muốn chuyển đổi, trước hết doanh nghiệp phải tích lũy được nguồn lực tài chính, sau đó đầu tư cho nguồn nhân lực phù hợp. Đó phải là những người làm tiếp thị, thiết kế và bán hàng, chứ không chỉ là đội ngũ chuyên về sản xuất như mô hình truyền thống.
Tôi kỳ vọng sẽ xuất hiện những thế hệ doanh nghiệp mới, trẻ hơn, có tư duy và năng lực khác. Thực tế đã có những doanh nghiệp trẻ tham gia thương mại điện tử khá tốt. Họ có cách tiếp cận thị trường linh hoạt hơn, phù hợp với xu hướng kinh doanh mới.
Thế hệ doanh nghiệp trước đây đã xây dựng nền tảng sản xuất bằng sự cần cù, kinh nghiệm và năng lực tổ chức nhà xưởng. Nhưng để ngành gỗ bước sang giai đoạn phát triển mới, cần có thêm những doanh nghiệp mạnh về thương mại, thiết kế và phát triển thị trường.
Sự chuyển đổi này không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Tuy nhiên, nếu có sự tích lũy về tài chính, con người và kinh nghiệm, doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể từng bước thay đổi mô hình, nâng cao giá trị sản phẩm và chủ động hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!